Kỳ 2: Chuyện của thầy giáo Kpă Bâu
Gặp chúng tôi, thầy giáo Kpă Bâu, giáo viên Trường THCS Lê Lai (huyện Krông Pa, Gia Lai), mặt buồn rười rượi. Kể từ khi vợ mất đến nay thầy trở thành kẻ không nhà khi bị gia đình bên vợ đem trả về nhà cha mẹ đẻ.
Khổ nỗi cha mẹ đẻ Kpă đã mất từ lâu, nhà lại toàn con trai nên muốn đến ở nhà anh nào thì các anh phải xin phép vợ. Vậy là Kpă xin nhà trường cho mượn một căn phòng để tá túc qua ngày.
| Thầy giáo Kpă Bâu hiện ở tạm tại phòng tập thể ngôi trường nơi anh dạy học - Ảnh: T.B.D. |
Vợ mất, quyền nuôi con cũng mất
| Buôn trưởng Ma Lang cho biết tục lệ người M’Nông nghiêm cấm việc quan hệ bất chính và trai gái cùng họ lấy nhau. Hình thức phạt còn nặng gấp nhiều lần so với quy định của luật pháp, nếu quan hệ bất chính dẫn đến việc có con thì người đàn ông sẽ phải nộp phạt một con heo năm gang, một con trâu to béo và hàng chục triệu đồng để làm lễ cúng yàng. Luật tục M’Nông, Ja Rai hay Ê Đê... quy định trai gái cùng họ cho dù là máu mủ cách xa nhau cả ngàn đời cũng không được phép lấy nhau. Tuy nhiên, anh em con cô con cậu, con chú con bác... cách nhau chỉ vài đời lại được phép trở thành vợ chồng. Người làng quan niệm lấy nhau gần dòng tộc như vậy “sẽ thương yêu nhau hơn, giữ được của cải để không cho người ngoài ăn hưởng”. |
Thầy cho biết phần lớn con trai Ja Rai đều lập gia đình theo kiểu “vợ đi bắt chồng” chứ không như người Kinh hay các dân tộc khác.
Năm thầy vừa mới ra trường, đang toan tính chuyện sự nghiệp và tìm kiếm một cô giáo cùng trường cho thuận buồm xuôi gió thì bỗng một ngày kia nhà vợ kéo đến. Hôm đó, Kpă Bâu đang dạy ở trường cũng phải chạy về tức tốc, tới nơi mới tá hỏa gia đình nhà gái Rơ Chăm H’Chem, cô thôn nữ cùng buôn mà Kpă Bâu chưa biết mặt, đã “ưng cái bụng” nên dẫn cả nhà đến để... bắt Kpă Bâu về làm chồng.
Luật làng đã định, gia đình Kpă Bâu cũng không biết cách nào từ chối nên đành chấp nhận gả con trai mình cho gia đình Rơ Chăm H’Chem. Kpă Bâu kể mặc dù bị bắt về nhà vợ nhưng hôm ăn cưới, anh em họ tộc bên nhà trai cũng phải góp cả mấy chục con bò và rượu để làm lễ vật cho họ nhà gái.
Dù chú rể chưa biết mặt cô dâu nhưng rồi thuận theo ý nàng, Kpă Bâu và Rơ Chăm H’Chem cũng thành một gia đình và có hai mụn con. Ngày ngày cô dâu trẻ H’Chăm lên rẫy trồng mì, còn thầy giáo trẻ Kpă Bâu ăn mặc quần áo đẹp đạp xe lên lớp đi dạy cái chữ cho lũ học trò.
Mọi chuyện tưởng chừng êm xuôi nhưng năm 2005, Rơ Chăm H’Chem bỗng lên cơn đau tim và đột ngột qua đời. Bi kịch chồng lên bi kịch đối với thầy giáo trẻ bắt đầu từ đây. Sau khi vợ mất, cả anh em họ hàng gia đình nhà gái hùng hổ xông đến để... trục xuất Kpă Bâu, trả về nhà cha mẹ đẻ. Họ nói: “Mày nuôi con H’Chem mà giờ để nó chết đi rồi thì phải trả về nhà cha mẹ đẻ của mày, của nả, nhà cửa phải để lại hết cho gia đình để nhà gái làm vốn nuôi con”.
Bao nhiêu năm chắt chiu dành dụm, nỗi đau mất vợ chưa nguôi ngoai thì thầy giáo trẻ Kpă Bâu lại đứng trước nguy cơ mất luôn cả nhà cửa, con cái. Anh kể ngôi nhà mới đóng nên đó cũng từ tiền anh đi dạy tích cóp mấy chục năm nay, nhưng buồn nhất vẫn là họ không cho anh nuôi con.
“Mình đã cố thuyết phục với họ rồi, nhà cửa cứ cho gia đình bên vợ lấy hết, nhưng con thì để mình nuôi vì mình có điều kiện hơn. Mình làm cha thì phải lo cho con để sau này con đỡ tủi, giờ gia đình đem về nuôi hết - Kpă Bâu nói.
Không chỉ thiệt thòi vì mất vợ, mất của lại mất luôn con, mà ngay cả ngày lễ bỏ mả H’Chem, nhà Kpă Bâu cũng phải góp mấy chục con bò nạp cho gia đình bên nhà gái theo tục lệ của người Ja Rai để cúng yàng. Cha mẹ không có, bò cũng không nuôi, Kpă Bâu phải nhờ anh em họ hàng đi mượn bò của hàng xóm để nạp cho gia đình bên ngoại, chờ lúc nào có tiền mua trả lại.
Hỏi giờ có dám lấy vợ khác nữa không, Kpă Bâu trả lời thật thà theo cách của một chàng trai người Ja Rai: “Ai mà lấy mình thì phải cho mình nuôi con, nếu không thì dù có bị bắt mình cũng sẽ không theo về, ở vậy kiếm tiền gửi cho con tới khi nó học hết lớp 9 rồi mới tính tiếp”. Đến bây giờ Kpă Bâu vẫn chưa lấy vợ khác, cuối tuần mang cơm gạo, áo quần và sách vở đạp xe về nhà cũ thăm con rồi lại lủi thủi lên trường.
Phân chia tài sản
Về buôn Júk, xã Đăk Liêng, nơi đang có nhiều đồng bào dân tộc M’Nông sinh sống, nghe chúng tôi hỏi về luật tục “trục xuất chồng và phân chia tài sản”, thầy giáo La Trọng Chương, hiệu trưởng Trường tiểu học Lý Tự Trọng, xã Đắk Nuê, liền “giới thiệu” cho chúng tôi một loạt ông chồng chết vợ mà thầy biết.
Ông Ma Lang, trưởng buôn Júk, xã Đắk Liêng, cho biết phần lớn đồng bào M’Nông trong buôn vẫn còn lưu giữ luật tục phân chia tài sản sau khi vợ hoặc chồng mất, tuy nhiên thường thì trong việc phân chia này các ông chồng vẫn là người thiệt thòi hơn do người M’Nông theo chế độ mẫu hệ.
Ông Ma Lang kể mới đây xảy ra câu chuyện đau lòng trong gia đình của ông Y Búk Buôn Đáp và bà H’Dâu Jú. Mặc dù sống với nhau gần hết đời nhưng cặp vợ chồng này vẫn không có con. Năm 2003, bà H’Dâu lâm bệnh nặng và ra đi. Theo tục lệ của người M’Nông, sau khi vợ chết thì gia đình nhà họ được phép kéo đến nhà trai để tiến hành phân chia tài sản.
Không có con cái, không nơi nương tựa, sau khi bị bên nhà họ vợ dỡ một nửa ngôi nhà sàn và lấy đi nhiều đồ đạc, người làng đã dựng cho ông Y Búk một ngôi chòi nhỏ trong vườn nhà và hai năm sau đó người ta thấy ông chết với sợi dây thắt ngang cổ. Nhiều người dân trong buôn Júk cho biết từ khi vợ mất thì ông Búk lâm bệnh nặng, thường xuyên la hét và tỏ ra sợ hãi, có lẽ cái chết của ông là để giải thoát cho nỗi buồn cô đơn mà ông phải chịu đựng những năm cuối đời.
Trưởng buôn Ma Lang cho biết không chỉ Y Búk mà tất cả đàn ông M’Nông khi vợ chết đều phải tuân theo tục lệ phân chia tài sản. Việc phân chia tài sản này giờ đã tiến bộ hơn trước, vì một số trường hợp nhà gái bắt đầu lấy ý kiến nhà trai để tiến hành phân chia tài sản theo thỏa thuận, dù vậy người chồng vẫn chịu thiệt thòi nhiều hơn.
THÁI BÁ DŨNG (Tuổi trẻ)
------------------------------------------------
Y Djăk đang học lớp trung cấp luật thì được tin cô gái cùng buôn đã “ưng cái bụng” và sắp đến hỏi anh làm chồng. Tá hỏa, Y Djăk về bàn với cha mẹ thách cưới thật cao để từ chối. Ai dè nhà gái vẫn chấp nhận mức lễ vật cao đến 20 triệu đồng. Ngày cưới, cô gái chỉ mang đến được 5 triệu đồng và hai con heo, số còn lại xin... trả dần.
Kỳ tới: Nợ truyền kiếp vì... cưới!