Kỳ 3: Nợ truyền kiếp vì... cưới
Tháng 3 Tây nguyên là mùa đẹp nhất khi vào “mùa con ong đi lấy mật, con cá bơi dưới nước” cũng là lúc cô gái H’Ré Ajun chờ đợi giây phút được diện đẹp và đi cưới chồng. Thế nhưng nghĩ đến đám cưới, vẻ mặt Buôn Te (cha của H’Ré Ajun) lại buồn rười rượi vì chẳng biết lấy đâu ra tiền để hỏi chồng cho con, trong khi ông còn hai đứa nữa đang tuổi cập kê...
| Y Djắk và H’Líu Niê lấy nhau đã có hai mụn con nhưng Y Djắk cho biết vợ vẫn còn nợ mình 10 triệu đồng tiền thách cưới |
Ở buôn Knar B (xã Cư M’Gar, Cư M’Gar, Đắk Lắk) những gia đình như Buôn Te không phải là hiếm và hầu hết đều lâm nợ khi cưới chồng cho con.
Vừa làm vợ, vừa... trả nợ chồng
Tháng 4 vừa qua, người làng buôn Knar B thêm một lần nữa được dự đám cưới của con gái Buôn Te. Số là cô H’Ré Ajun, con gái Buôn Te, ưng một chàng trai trong buôn nhưng gia đình chàng trai lại thách cưới lên đến nửa chục con bò, một con heo lớn và nhiều ché rượu cần, quy ra tiền mặt cũng tới hơn 20 triệu đồng!
Trước “điều kiện” thách cưới cao ngất ngưởng của nhà trai, Buôn Te lo lắng lắm nhưng vì thương con ông cũng đành bán cà phê và của nả để lấy tiền tổ chức lễ cưới linh đình mà lòng chẳng lấy gì làm vui. Vậy là sau ba đám cưới của ba cô con gái, ông đã mất gần 60 triệu đồng, tính ra cũng cả mấy chục con bò.
Chuyện thách cưới dẫn đến đổ nợ ở buôn Knar B, xã Cư M’Gar hầu như không thể đếm hết. Những người lớn tuổi cho biết người Ê Đê vốn theo chế độ mẫu hệ nên con gái được quyền đi hỏi chồng. Bởi vậy, khi một cô gái ưng cái bụng chàng trai nào đó trong buôn, gia đình nhà gái sẽ trực tiếp đi hỏi chồng.
Người con trai được quyền ra điều kiện thách cưới, việc thách cao hay thấp, nhiều hay ít còn tùy thuộc nhiều yếu tố như chàng trai có ưng cô gái hay không, gia đình nhà gái khá giả hay nghèo khó và đôi khi việc thách cưới với giá... trên trời cũng là cách từ chối khéo của nhà trai. Tuy nhiên, cũng có nhiều cô gái do quá ưng cái bụng với chàng trai nên sẵn sàng “chơi tới bến” dù nhà trai thách cưới cao ngất ngưởng, miễn sao được “rước chàng về dinh”.
Anh Y Djắk, cán bộ tư pháp xã Cư M’Gar, kể cho chúng tôi nghe một số cô gái do bị thách cưới quá cao dẫn đến việc đeo nợ hàng chục triệu đồng khi đã lấy được chồng. Y Djắk kể khi anh đang học lớp trung cấp luật bỗng được tin cô gái cùng buôn tên H’Líu Niê đã ưng bụng và sắp tới sẽ hỏi anh về làm chồng. Tá hỏa, Y Djắk về bàn với cha mẹ chỉ còn cách thách cưới thật cao may ra H’Líu Niê từ chối, ai ngờ thách đến gần 20 triệu đồng mà H’Líu vẫn quyết “theo đủ”!
Ngày cưới, cô dâu H’Líu chỉ đem được 5 triệu đồng và hai con heo, số tiền 10 triệu còn lại gia đình xin... khất, đợi khi cưới được Y Djắk về sẽ làm trả lại. Y Djắk cho biết dù sống với nhau có hai mụn con rồi nhưng số nợ này lúc nào vợ trả anh sẽ gửi cho cha mẹ đẻ để đền ơn nuôi nấng.
Đầu tháng 3 vừa rồi tại buôn Knar B cũng diễn ra một đám cưới mà để cưới được chồng cô dâu phải chấp nhận thành... con nợ. Qua nhiều mùa rẫy tìm hiểu nhau, đầu tháng 3 cả Y Mlúk và H’Doan Niê quyết định làm đám cưới. Tuy nhiên, Y Mlúk vốn là chàng trai khỏe mạnh, cường tráng, vạm vỡ như cây gỗ lớn trên rừng mà cô gái nào trong buôn cũng đem lòng yêu thương, nên gia đình anh quyết định thách cưới cao ngất ngưởng, cho dù hai người thật lòng thương nhau. Ngày đám cưới, gia đình H’Doan đem lễ vật đến cùng số tiền chỉ 8 triệu trong tổng số 25 triệu đồng mà nhà trai yêu cầu để được đón chồng về cho con gái, đồng thời xin khất nợ để sau này khi H’Doan lấy được Y Mlúk về làm lụng sẽ trả dần cho nhà trai.
Đón chúng tôi tại ngôi nhà sàn, chàng trai hiền lành mới bước qua tuổi 23 Y M’Lúc vừa gãi đầu vừa thật thà: “Hai vợ chồng mới cưới nhau nên hiện giờ vợ vẫn còn nợ mình 18 triệu, nhưng số tiền này mình cũng không được lấy mà phải trả cho cha mẹ đẻ nên giờ cả hai phải tranh thủ làm lụng góp tiền trả nợ”.
Nợ... truyền kiếp
Chị H’Hoa Buôr, phó chủ tịch Hội phụ nữ xã Cư M’Gar, huyện Cư M’Gar, cho biết thách cưới là tục lệ Ê Đê truyền từ nhiều đời và thật sự trở thành gánh nặng rất lớn đối với các đôi trai gái nghèo. Người dân thường thách cưới với giá cao, khoảng 15 triệu đồng trở lên nhưng sau đó nhà gái có thể thỏa thuận để hạ số tiền xuống.
Chị Hoa kể nhiều đôi trai gái thật lòng yêu thương nhau nhưng gia đình nhà trai lại thách cưới quá cao mà cô gái lại quá nghèo nên không thể đến được với nhau; nhưng cũng có người chấp nhận bán cả nhà cửa, vay mượn, phổ biến nhất là chấp nhận cảnh nợ nần, miễn sao lấy được chồng rồi thì sau đó vừa làm vừa trả lại cho gia đình nhà trai. Nếu số tiền thách cưới quá lớn, cho đến khi chết đi mà người vợ vẫn chưa trả được cho chồng thì gia đình bên vợ hoặc anh em họ hàng phải chịu số nợ đó và tìm cách trả bằng hết mới thôi.
Già làng buôn Knar B, ông Ê Mui, cho biết người Ê Đê quan niệm việc thách cưới cũng giống như “trả nợ” cho gia đình bên họ nhà trai đã có công nuôi nấng, chăm sóc chú rể. Mặt khác, tiền bỏ ra để trả lễ thách cưới cho nhà trai cũng coi như đó là số của nả để nhà trai không coi khinh, hắt hủi. Trong đời làm già làng, Ê Mui kể nhiều vụ trai gái yêu nhau nhưng có nguy cơ tan vỡ vì nhà trai “phát giá” quá cao. Thương đôi bạn trẻ ông đành phải đứng ra phân xử, góp tiếng nói vào hạ giá thách cưới để hai người có thể thành vợ thành chồng.
Chị H’Hoa Buôr than thở tục thách cưới có từ nhiều đời, giờ người làng vẫn còn áp dụng gần như nguyên vẹn. Trước đây chưa có tiền thì người ta thách cưới nhau bằng trâu bò, ché rượu, nhưng nay là tiền mặt và vàng. Chị Hoa cũng kể mới cách đây ba tháng con gái chị là H’Trinh đem lòng yêu thương chàng trai trong buôn tên Y Hùng, nhưng gia đình Y Hùng thách cưới lên đến 25 triệu đồng. Không có tiền, nhà gái phải kỳ kèo mãi mới giảm được còn 15 triệu. Ngày đi cưới H’Trinh mới chỉ trả được 8 triệu, còn số tiền 7 triệu nhà gái xin khất, đợi khi hai đứa lấy nhau về làm kiếm tiền trả lại...
THÁI BÁ DŨNG (Tuổi trẻ)
--------------------------------------------
Trời gần sáng, tiếng chân người chạy rậm rịch, con chim lợn đậu trên cây kơnia đầu làng kêu thảm thiết. Già làng tỉnh giấc, phán rằng: sẽ có điềm không lành. Quả thật, một lúc sau có người chạy đến báo tin A Tao đã chết “tươi” trong đêm. Ngày đưa tang A Tao mọi ánh mắt đổ dồn về phía A Thun đầy ngờ vực. Rồi có người nói luôn A Thun chính là người giết chết A Tao...
Kỳ cuối: Chết vì “nao nhũ ia”