Mỗi một vùng, một miền quê trên đất nước ta đều có một bản sắc văn hoá riêng và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Trò chơi pháo đất xã Song Lãng, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình không những làm phong phú thêm các hình thức thể thao thượng võ mang sắc thái đặc trưng của cư dân nông nghiệp vùng duyên hải mà còn góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc Việt Nam.
Người dân Song lãng chơi pháo đất
"Vang bóng một thời"
  |
Từ thuở xưa, xã Song Lãng nổi tiếng là vùng đất văn vật, có nhiều tích trò dân gian đặc sắc. Những ngày lễ trong làng có nhiều trò chơi, trò diễn đua tài như diễn sáo, làm và đốt cây bông, múa kiếm... Riêng trò chơi pháo đất được kéo dài đến tận cuối tháng 3, thu hút đông người tham gia nhất và cũng sôi nổi nhất. Ngoài các đội trong làng cùng nhau thi tài, hội thi pháo đất hàng năm cũng lôi kéo được nhiều làng xã khác cùng tham gia.
Một truyền thuyết cho rằng, tục thi pháo đất bắt đầu có từ thời nhà Trần. Chuyện kể rằng: Năm 1285, trên đường đi đánh trận Bạch Đằng chống quân Nguyên, con voi của Trần Hưng Đạo bị sa lầy ở bãi sông Hóa thuộc làng A Sào (nay là xã An Thái, huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình). Dân quanh vùng đã cùng với quân lính vác đất ném xuống bãi lầy để đắp đường cho voi lên. Khi đất khô ném xuống bùn bắn tung tóe. Để tưởng nhớ sự kiện này, thuở đầu tiên mới là thi ném đất xuống đầm lầy, ai ném bùn tóe xa thì thắng cuộc. Từ đó khi việc đồng áng rỗi rãi, nhân dân thường tụ tập diễn lại cảnh tung đất cứu voi khi xưa, và tục này trở thành trò chơi pháo đất. Lại có giả thuyết rằng, khi giặc đóng quân ở vùng này, ban đêm dân làng đốt lửa, làm pháo ném theo dây chuyền tạo tiếng nổ dồn dập làm quân giặc hoảng loạn phải rút chạy.
Từ những năm 90 của thế kỷ trước, hội thi pháo đất làng, xã Song Lãng mở rộng hơn, thu hút nhiều đối tượng cùng tham gia và đông đảo các làng đến thi đấu. Để cho việc thi đạt kết quả cao, trước ngày thi, hàng tối các “pháo thủ” tập trung tại nhà ông Đài trưởng (đội trưởng một đội pháo) để luyện tập. Và cũng nhân lúc luyện tập, các nghệ nhân có kinh nghiệm về làm pháo, quăng pháo truyền dạy cho lớp trẻ kỹ thuật cơ bản với những kỹ xảo về nghề làm pháo đất. Đây cũng là một nét đẹp văn hoá mang sắc thái riêng của cư dân nông nghiệp miền duyên hải.
Nghề chơi cũng lắm công phu...
Người dân xã Song Lãng cho biết, làm pháo đất có rất nhiều công đoạn. Trước hết là khâu lấy đất làm pháo. Khắp vùng này chỉ có doi đất thuộc làng Nguyễn (nay là xã Nguyên Xá, huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình) mới làm được pháo dự thi. Dân các làng muốn làm pháo đất phải đến làng Nguyễn mua loại đất này. Chính vì vậy, để giảm bớt tiền mua đất, hàng năm các làng thi xong lại gói lại, cho đất vào bao đem chôn xuống vườn cạnh bờ ao nơi có độ ẩm cao. Đây là loại đất sét màu xám chì thuần khiết, có độ dẻo cao, ít bị dính tay, dính chân. Đất lấy về được phơi khô đập nhỏ. Giã lá gáo lọc lấy nước để nhào đất cho thật dẻo. Nước lá gáo có tác dụng khử mùi tanh, hôi của đất, làm cho đất đẹp hơn thành màu xám chì. Đất đã xử lý dẻo được lát thành những miếng mỏng, nhặt hết những xơ, sạn rồi phải đưa qua vải để lọc những hạt cát và tạp chất. Lọc càng kỹ thì độ dẻo càng cao, con pháo càng đỡ bị đứt. Sau khi hoàn thành việc làm đất người ta mang đất ra nơi thi đấu để làm pháo.
Theo các cụ già trong làng kể lại, xưa kia những người chức sắc trong vùng thường đứng đầu đài pháo, nuôi con pháo (gồm người làm pháo và quăng pháo) trong nhà tập luyện để thi đấu. Mỗi làng thường lập ra một hoặc hai đài pháo khoảng 15 người chuyên luyện tập, bí truyền về các ngón nghề làm pháo, quăng pháo để thi đấu với các làng.
Trước mỗi hội thi, dân làng tổ chức tế trời đất ở đình làng sau đó mới vào cuộc chơi. Cuộc chơi pháo đất thường có ít nhất hai phe. Pháo được làm từ những loại đất có độ dẻo cao như đất sét, đất thịt... dạng hình chảo hoặc bầu dục với thành dày hơn đáy, kích thước phụ thuộc vào lượng nguyên liệu kiếm được. Nguyên lý chung là tạo thành một chiếc bình rỗng giữa, kín bốn xung quanh, chỉ để hở một phần, gọi là miệng. Khi quật pháo xuống đất theo chiều miệng úp xuống dưới thì bên trong pháo bị nén. Khi bị nén căng, khí trong pháo sẽ nổ và phá thủng một lỗ để thoát ra ngoài.
Trước ngày hội làng, các nhóm thi thường giấu kỹ địa điểm lấy đất làm pháo và kích thước của pháo. Quả pháo được nặn từ đất nặng từ 30 - 50kg, hình bầu dục, thành dầy đều, đủ cứng để khi vác đi thi không bị vỡ. Sau mỗi lần nổ pháo, người thua cuộc phải dùng một lượng đất của mình để "đền" người thắng cuộc. Nếu trận đấu có nhiều phe thì có thể thỏa thuận người xếp cuối cùng"đền" cho người thứ nhất, người xếp ngay trước người cuối cùng "đền" cho người thứ hai... Những người thua cuộc nhiều lần sẽ rơi vào tình trạng đất vật liệu ít dần dẫn đến pháo không thể nổ to được nữa và phải bỏ cuộc.
Hợp lực đua tài
Khi hiệu lệnh bắt đầu cuộc thi, những nghệ nhân có kỹ nghệ tinh xảo, khéo tay được làng chọn làm pháo bắt đầu từ việc làm phần chính của pháo. Động tác đầu tiên là dùng ngón tay cái làm cữ đặt giữa mê đất, xoay một vòng tròn, ngón cái làm trụ, ngón giữa xoay tròn rồi dùng tay kia vừa giữ, vừa vuốt tạo thành thân pháo hình bầu dục, vừa nặn, vừa vuốt mép pháo cho nhẵn, phẳng. Khi phần chính hoàn thành, việc tạo phần phụ đòi hỏi kỹ thuật cao hơn. Dùng con trỏ làm cữ, tay kia vừa bấm đất vừa bắt ra hình con pháo như hình con rắn. Phần con rắn phía hông pháo phải to hơn một chút và ngoài càng thon nhỏ dần. Độ to, nhỏ, dày, mỏng của con pháo có ảnh hưởng quan trọng đến kết quả thi đấu.
Pháo được làm xong, có hiệu lệnh, người quăng pháo bước vào vị trí. Người hộ tống đỡ hông pháo và nâng pháo đặt trên tay người quăng. Khi pháo rơi gây tiếng nổ, con pháo bung ra hai bên đập vào đà pháo làm bằng gỗ hoặc thềm gạch xảy thành đà. Người ta đo độ dài của con pháo quy ra để tính điểm cao, thấp. Trong cuộc thi, trọng tài thường có 3 người, 2 người cầm thước đo con pháo, một người tính điểm, ghi điểm.
Phần thưởng cho cuộc thi pháo đất tuy nhỏ nhưng là danh tiếng cho đài kia gắn liền với tên tuổi người đứng đài. Để có được giải cao đòi hỏi các khâu làm đất, làm pháo, người quăng phải đạt được sự thuần thục, hoàn hảo. Khi người quăng nâng pháo trên tay là phút giây sôi động nhất với tiếng hò reo của cổ động viên, tiếng trống mõ thôi thúc.
Khánh Linh (ĐS&PL) Theo nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền, Viện Văn hóa - Thông tin: "Pháo đất là một trong những trò chơi mang đậm màu sắc văn hóa dân gian, không đơn thuần là một trò chơi dành cho trẻ nhỏ mà còn chứa đựng một nét văn hóa dân gian đặc sắc. Trò chơi pháo đất mô phỏng theo nghi lễ cầu mùa, hình thành trong quá trình người Việt chống chọi với thiên tai, địch họa. Chính vì vậy nó cần được phát huy qua các thế hệ để không bị mai một".