Một đã có lịch sử hơn 600 năm ở vùng núi Bắc Giang; một lại chỉ mới được mở ra cách đây chừng 30 năm, lại có chung một cội nguồn văn hóa, chia sẻ tinh thần thượng võ đẹp đẽ của người Việt ở miền núi Thắm: lễ hội Yên Thế (diễn ra ngày 15 và 16-3 dương lịch) và Cầu Vồng (15 và 16 tháng giêng âm lịch).
Trai hùng ở Yên Thế
| Biểu diễn võ thuật trong lễ hội Yên Thế - Ảnh: Vương Lâm |
Gần 130 năm trước, những nông dân từ nhiều vùng tụ họp dưới cờ của thủ lĩnh Hoàng Hoa Thám trong một cuộc khởi nghĩa lừng lẫy kéo dài gần 30 năm chống lại triều đình Huế bạc nhược và thực dân Pháp xâm lược - khởi nghĩa Yên Thế. Lợi dụng địa thế núi rừng hiểm trở, những người dân giỏi võ và dũng mãnh trong đội quân do Hoàng Hoa Thám chỉ huy đã trở thành nỗi khiếp sợ của thực dân Pháp lúc bấy giờ...
Một trăm năm sau, năm 1984, người Bắc Giang chọn ra một ngày tiến hành những nghi lễ tưởng nhớ vị chủ tướng cùng những người nông dân áo vải trong cuộc khởi nghĩa lẫy lừng ấy. Trong lễ hội, không thể vắng những chàng trai khỏe mạnh cùng thi thố tài nghệ võ thuật cổ truyền, những anh tài bắn cung nỏ của người Yên Thế. Ngày lễ (diễn ra ngày 16-3 hằng năm) trở thành ngày hội tinh thần thượng võ của người dân Yên Thế từ ấy.
Ông Triệu Văn Hòa, người dân tộc Dao, cười hết cỡ: “Vui lắm, không chỉ đám trẻ mong chờ mà người già cũng thích. Dân vùng Yên Thế, già trẻ gái trai ai cũng có thể khoe tài, ai giỏi thì giành giải nhất, tiền thưởng chẳng đáng là bao nhưng tự hào lắm”.
Niềm tự hào ấy hòa trộn trong nỗi mong chờ, háo hức. “Cưỡi ngựa đi hội, cưỡi ngựa bắn nỏ, biểu diễn võ sáo, đẩy gậy... những hai ngày liền cơ” - ông Hòa bảo. Trong “hai ngày liền” ấy, những người nông dân của núi rừng Yên Thế mang đến các thế võ cổ truyền đã tồn tại hàng trăm năm được luyện tập miệt mài có khi gần suốt cả đời người. Mấy người già của huyện Yên Thế cười cười nói nói khi kể về những ngày còn bé.
“Giặc cướp thì nhiều lắm nên đàn ông ở đây ai cũng phải học võ để phòng thân”. Trong ký ức của ông Sinh, một người dạy võ ở thị trấn Cầu Gồ, thì: “Bố tôi kể bọn cướp thường đi cả nhóm vào nhà trói gia chủ lại rồi đàng hoàng xúc thóc mang ra xe quyệt, dùng chính trâu của chủ nhà nghênh ngang kéo đi giữa ban ngày. Gia đình nào không có người giỏi võ có khi mất sạch gia tài cả đời tích cóp. Thế nên người Yên Thế học võ còn để giữ nhà”.
Và sâu trong những thôn bản trù phú của vùng đất này, truyền thống học võ luyện mình ấy vẫn như một mạch ngầm chảy mãi trong mỗi gia đình.
Gái đảm ở Đình Vồng
Nếu lễ hội Yên Thế luôn thu hút mọi “trai hùng” trong các môn võ, vật và đẩy gậy thì ở lễ hội đình Vồng lại là nơi những cô gái đảm đang nhất vùng trổ tài nấu cơm thi. Lễ hội Cầu Vồng diễn ra ngay sân đình Vồng, nơi thờ thần Cao Sơn - Quý Minh và 18 vị quận công họ Dương thời Lê - Mạc, được nhân dân bốn xã Song Vân, Việt Ngọc, Ngọc Vân, Lam Cốt đứng ra tổ chức, cứ ba năm một hội lớn, các năm vẫn có hội nhỏ.
Mỗi xã cử các đội nấu cơm thi, không giới hạn tuổi tác, phụ nữ có chồng hay thanh nữ, miễn khéo léo, đảm đang đều có thể dự thi. “Đây luôn là phần thi được nhiều người chờ xem nhất” - anh Lân, một người dân Tân Yên, cho biết. Để sẵn sàng cho cuộc thi, các đội chơi chuẩn bị quang gánh, niêu đất và củi. Ban tổ chức chuẩn bị gạo ngon.
Một bên quang gánh trang trí hoa tươi, bên kia đặt niêu đất. Một chàng trai mặc áo dài, khăn xếp gánh niêu đất đi theo vòng tròn đã quy định, người con gái mặc áo tứ thân, chít khăn mỏ quạ đi sau đốt lửa dưới niêu đất. Người gánh phải có dáng đi duyên dáng, không được còng lưng, người đốt củi nấu cơm phải giữ cho ngọn lửa luôn đúng vị trí niêu cơm, cháy vừa để cơm sôi, dùng đũa cả ghế cơm khi cạn nước, rồi lại điều chỉnh ngọn lửa để cơm chín mà không bị khét.
Tất cả tài đảm của người con gái là ở phần thi khó này, nơi sự khéo léo được đánh giá qua bó đuốc có cháy đều hay không, nồi cơm có sôi đủ độ hay không, cơm chín thơm hay không. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa người nam (gánh niêu) và người nữ (giữ lửa) còn là một tiêu chí quan trọng thể hiện sự hòa thuận và khéo léo của mỗi đội chơi.
Có về xứ này mới hiểu câu “Trai Cầu Vồng Yên Thế/ Gái Nội Duệ Cầu Lim” nức tiếng. Tương truyền vào thế kỷ 16 khi giặc Minh xâm chiếm nước ta, lùa quân đánh vào Lạng Sơn, Hà Giang và các tỉnh biên giới phía Bắc, nhà Mạc khi ấy đóng đô ở Thăng Long bèn cho tìm người tài đánh giặc giữ nước.
Bấy giờ ở xã Vân Cầu, tổng Vân Cầu, huyện Yên Thế (nay là xã Song Vân) có ba anh em nhà họ Dương là Dương Quốc Minh, Dương Quốc Lượng và Dương Quốc Lương nhà nghèo nhưng có tài võ nghệ hơn người đã xin ứng thí. Còn ở Nội Duệ - Cầu Lim (nay là Tiên Du, Bắc Ninh) lại có ba chị em họ Cao là Cao Xuân Lộc, Cao Băng Tuyết, Cao Tố Mai nhan sắc hơn người, vừa có tài nội trợ vừa thạo cung kiếm. Cả ba chị em cùng về trường xin vào ứng thí giúp vua.
Ba anh em nhà họ Dương về sau lấy ba chị em nhà họ Cao, chung sức đánh giặc. Vua sắc phong ba anh em họ Dương chức quận công, giao cờ, giao kiếm, giao quân cho ba anh em đánh giặc.
Người anh cả Dương Quốc Minh kéo quân về đình Vồng, Vân Cầu - Song Vân, Tân Yên xây thành đắp lũy phòng chống giặc. Người em thứ hai là Dương Hùng Lượng mang quân về làng Dinh, Yên Lễ (nay là xã Cao Xá) lập doanh trại, luyện quân. Người em thứ ba là Dương Hồng Lương mang quân lên vùng Đu Đuổm - Thái Nguyên xây dựng phòng tuyến ngăn quân giặc tràn về Thăng Long. Ba anh em với đường kiếm, tay cung lợi hại đã thắng nhiều trận giòn giã.
Nhưng thế giặc như nước lũ, khi quân đuối sức ba anh em về đình Vồng tự tử để bảo toàn danh tiết. Ba người vợ từ Nội Duệ - Cầu Lim nghe tin chồng tự vẫn cũng nhảy xuống giếng trước cửa đình Vồng chết theo, giữ tròn bốn chữ: trung, trinh, tiết, nghĩa. Dân gian trọng cái tiết tháo, trung nghĩa ấy mà tán thán qua câu “Trai Cầu Vồng Yên Thế/ Gái Nội Duệ Cầu Lim” từ đó.
Suốt mấy trăm năm qua, nhân dân Yên Thế tổ chức hội Cầu Vồng như một cách tưởng nhớ những người đã xả thân vì nước, từ đó mà răn dạy cháu con giữ lấy sự khéo léo của người phụ nữ, sự quả cảm, chí anh dũng của người nam nhi.
HOÀNG ĐIỆP - KIM SA (Tuổi trẻ)