Theo số liệu của bộ Tài nguyên và môi trường, đã có gần 4.000 giấy phép khai thác khoáng sản trên cả nước. Đó là chưa kể các hoạt động khai thác lậu đến mức ngoài tầm kiểm soát của chính quyền địa phương. Vàng, than, thiếc, titan, sắt, đồng, chì, kẽm cùng hàng trăm loại khoáng sản khác đang từng ngày “chảy máu”. Rừng đầu nguồn, ruộng đồng, sông suối bị tàn phá dữ dội, tài nguyên quốc gia rơi vào tay tư nhân, nước ngoài, cuộc sống người dân đảo lộn… Phóng viên Sài Gòn Tiếp Thị tường trình từ các điểm nóng.
Bài 1: Quảng Nam: các dòng sông đã chết
Dọc con sông Thu Bồn lên tận chân núi Ngọc Linh; khắp các huyện miền núi Quảng Nam dưới chân dãy Trường Sơn ở đâu cũng có vàng, mà tập trung nhiều nhất là vùng Phước Sơn. Ở “thị trấn vàng” Khâm Đức (huyện lỵ Phước Sơn) bây giờ, giá sinh hoạt mọi thứ còn đắt đỏ hơn cả Sài Gòn, Hà Nội. Câu chuyện vàng luôn là câu chuyện thời sự ở đây đã hàng chục năm qua.
Chúng tôi đi bằng ghe máy từ xã Quế Lâm huyện Nông Sơn vượt Hòn Kẽm Đá Dừng lên xã Hiệp Hoà huyện Hiệp Đức. Buổi chiều không mưa nhưng nước sông Thu Bồn đỏ quạch, bọt bèo trôi lềnh bềnh.
| Khung cảnh bị tàn phá của núi rừng đầu nguồn Quảng Nam. Ảnh: Trần Việt Đức |
Tàn phá giai đoạn cuối
Làng Trà Linh thuộc xã Hiệp Hoà, nằm bên thượng nguồn. Ba cha con ông Tuấn Đen người ở làng này đi chung chuyến đò đang lo lắng không có người trợ giúp để đưa xe máy vào làng. Những núi cát khổng lồ che lấp đường ra bến sông, khuất mất luỹ tre làng. Từ con đò nhỏ, nhìn vào chỉ thấy núi cát và hố sâu. Ba chiếc tàu cuốc chuyên dùng để khai thác vàng cao bằng toà nhà ba tầng, đang khoan hút quặng với sự hỗ trợ của xe xúc, xe ủi.
Toàn cảnh bãi vàng sa khoáng tại làng Trà Linh hoang tàn hơn cả một công trình thuỷ điện bạt núi lấp sông. Nước thải đỏ ngầu từ những hố khoan của tàu cuốc được khơi dòng chảy ầm ầm ra sông. Thượng nguồn Thu Bồn ở đoạn này bị lấp hẳn chỉ nhỏ như một con suối. Khi chúng tôi bước lên bãi, bằng một cú ra hiệu của người lái xe xúc, những chiếc tàu cuốc, xe xúc bỗng nhiên tắt hẳn máy. Một thanh niên đi tới chặn chúng tôi lại hỏi: “Các anh vào đây làm chi?”. Chúng tôi trả lời đi lượm đá cảnh. Ngay sau đó, từ trong những chiếc tàu cuốc các thợ đãi vàng khác bước ra, dùng điện thoại gọi í ới những người khác ở trên lán trại ở trên cao đi xuống. Người lái đò cho chúng tôi biết: “Chúng đang cảnh giới. Bọn này đang tàn phá giai đoạn cuối, chẳng sợ ai. Mấy năm trước chúng phá từ bãi đầu làng, nay đã tới đây. Nói miết, kêu miết cũng chính quyền không nghe, bọn nó cũng điếc luôn. Các anh tin không, tôi làm nghề lái đò dọc trên sông nhưng nhiều khi lỡ đường, không có nhà dân phải chịu khát khô cổ!”. Ven sông Tranh (thượng nguồn Thu Bồn) thuộc địa bàn huyện Hiệp Đức còn có hai công ty khác cũng được cấp giấy phép khai thác vàng sa khoáng kiểu tương tự.
Bãi vàng sa khoáng ở làng Trà Linh của công ty TNHH Nhất Phương có trụ sở tại thành phố Tam Kỳ, tỉnh lỵ Quảng Nam. Giữa năm 2008, công ty này được UBND tỉnh Quảng Nam cấp giấy phép khai thác cát sạn. Tuy nhiên sau khi hoạt động mấy tháng, người dân địa phương phát hiện công ty này không khai thác cát mà chỉ đào quặng khai thác vàng sa khoáng. Bị dư luận phản ứng, UBND tỉnh Quảng Nam sửa sai bằng cách cấp giấy phép bổ sung cho công ty Nhất Phương được tận thu vàng sa khoáng trong quá trình khai thác cát sỏi từ ngày 24.11.2008. Có được giấy phép, công ty này làm tới, huy động lúc cao điểm lên tới sáu chiếc tàu cuốc, đào hút quặng vào tận rìa làng, gây sạt lở đất trồng hoa màu. Năm 2009, người dân địa phương đã kéo ra đập phá tàu cuốc nhưng chính quyền địa phương kịp thời ngăn chặn. Tính đến thời điểm này, bãi vàng sa khoáng Trà Linh coi như đã bị làm thịt xong. Điểm khai thác còn lại mà ba chiếc tàu cuốc đang hoạt động chúng tôi chứng kiến đang làm ở cuối bãi. Suốt chiều dài 3km đứng nhìn từ trên là những dãy núi cát sạn ngổn ngang, những hố sâu hun hút.
| Công ty Nhất Phương “tận thu” vàng sa khoáng bằng giấy phép khai thác cát sạn. Ảnh: Trần Việt Đức |
Đầu độc dần dần
Sau sự cố bị người dân địa phương gây áp lực, đòi đập phá phương tiện, công ty Nhất Phương được sự hỗ trợ của chính quyền tổ chức họp dân. Tại cuộc họp này đại diện công ty hứa với nhân dân làng Trà Linh sẽ xây dựng cho làng một nhà họp dân, làm một đoạn đường bêtông và hỗ trợ mỗi gia đình 1 triệu đồng. Sau cuộc họp, đại điện nhân dân đã ký một biên bản cho phép công ty này được khai thác vàng kèm theo điều kiện nói trên. Như vậy, ngoài giấy phép mà UBND tỉnh Quảng Nam đã cấp, công ty Nhất Phương còn có thêm một lá bùa khác nữa và tự do tàn phá bất chấp người dân sống ven sông Thu Bồn ở phía dưới làng này thuộc huyện Nông Sơn, Duy Xuyên phải gánh chịu hậu quả.
Võ Thân, một người dân sống ở bến đò Tí thuộc xã Quế Lâm, huyện Nông Sơn nói: “Gần ba năm nay, ở vùng này không ai dám xuống sông tắm chứ đừng nói tới lấy nước uống. Tắm một lần thì ngứa ngáy nhưng tắm lần thứ hai thì da phồng rộp hết lên cả tháng mới lành nên thất kinh!”. Tình trạng tương tự ở đoạn sông dưới nữa thuộc xã Quế Trung, Trần Văn A lái đò cho biết không một ai liều mình xuống sông tắm. Vậy mà, ngay cạnh bến đò đầu Trung Phước của xã này, nhà máy nước vẫn vô tư hút nước sông lên để cấp cho dân uống vì phía bên này khoan nước giếng khó và không có nguồn nước tự chảy từ trên núi xuống. Trong nhiều lần tiếp xúc cử tri, nhân dân hai bên bờ sông Thu Bồn thuộc huyện Nông Sơn bức xúc tình trạng họ bị “uống thuốc độc” dần dần hàng ngày.
Ý kiến đó cũng đã từng được nêu lên trong các kỳ họp HĐND tỉnh nhưng tình trạng vẫn không thay đổi. Chính quyền địa phương ở các huyện đầu nguồn đổ lỗi cho việc sông ô nhiễm là do thuỷ điện.
Trong các hồ sơ xin giấy phép khai thác vàng của các công ty thường đi kèm với lới hứa bảo đảm môi trường. Tuy nhiên, sau khi có giấy phép này rồi, việc giám sát kiểm tra về môi trường đó như thế nào thì không ai biết. Vàng trong tự nhiên có hai loại là vàng đất và vàng sa khoáng. Đối với vàng sa khoáng, trọng lượng nhẹ, mỏng, chỉ có thể tách ra bằng cách dùng chất độc cyanua để phân kim. Các điểm khai thác vàng sa khoáng ở Quảng Nam tập trung ven hai bên bờ đầu nguồn các con sông, lượng cyanua chưa phân huỷ hết tha hồ thải ra sông đổ xuống hạ lưu.
Sông Thu Bồn và sông Vu Gia, hai con sông lớn nhất tỉnh Quảng Nam đã thực sự thành những con sông chết. Đi xuồng máy dọc hai bên bờ sông Thu Bồn, vẻ đẹp thanh bình của những làng mạc bãi bồi ngày xưa đã thực sự biến mất. Hình ảnh những đứa trẻ chăn trâu tắm sông, những cô gái chiều chiều ra sông gánh nước, những chiếc thuyền chài buổi hoàng hôn trên sông Thu Bồn đã trở thành dĩ vãng. Những làng chài như Tí, Sé, Khánh Bình, Bến Đồn… nổi tiếng đánh cá sông xơ xác. Ngư dân sông nước đã bỏ thuyền lên bờ kiếm sống vì tôm cá không còn. Cái còn lại duy nhất là những bài ca sầu oán của những con người muôn đời gắn bó và sống lầm lũi hai bên bờ sông.
Nhóm Phóng viên Sài Gòn Tiếp Thị
Loạn khai thác có phép và trái phép
Tính đến thời điểm hiện nay, tỉnh Quảng Nam có 113 giấy phép thăm dò khai thác, chế biến khoáng sản do bộ Tài nguyên và môi trường, bộ Công thương và UBND tỉnh Quảng Nam cấp đang còn hiệu lực. Trong số giấy phép chế biến khoáng sản chiếm phần lớn là khai thác cát sỏi với 48 giấy phép và vàng với 41 giấy phép. Năm 2009, khối lượng khoáng sản khai thác, chế biến, xuất khẩu vàng tại Quảng Nam đạt 795,49kg, bạc có đi kèm vàng 298,70kg.
Ngân sách nhà nước tỉnh Quảng Nam năm 2009 thu được 77,7 tỉ đồng từ ngành chế biến khai thác xuất khẩu khoáng sản. Trong đó thuế tài nguyên chiếm gần 23 tỉ đồng.
Bên cạnh đó, nhiều đơn vị, cá nhân còn tổ chức khai thác trái phép, nhất là khai thác vàng. Theo số liệu thống kê của tỉnh Quảng Nam, từ năm 2009 đến nay, các ban ngành đã tổ chức 100 đợt kiểm tra, truy quét hoạt động khai thác khoảng sản trái phép, xử phạt vi phạm hành chính với tổng số tiền hơn 1 tỉ đồng.