Bài 2: Tận thu, tận diệt ở rốn vàng Phước Sơn
Ngay ngã ba của con đường từ quốc lộ 14E đi vào bãi vàng xã Phước Hiệp, huyện Phước Sơn (Quảng Nam) là một ổ voi sình lầy, dù giờ đang mùa nắng. Anh xe ôm ngồi trên chiếc Minsk độ ra giá với đoàn khách có ý định vào bãi “400.000 đồng/người”. Trong tích tắc, những chiếc xe đặc dụng này gầm rú, lao vào rừng xanh.
Dù đoạn đường chưa đầy 20km nhưng phải mất gần hai giờ đồng hồ, đi dưới trời mưa và trên vách đá, đoàn khách mới tập kết đến ngã ba thôn 8 – điểm trung chuyển và cũng là “phố thị” của trung tâm vàng Việt Nam.
| Khung cảnh bị tàn phá của núi rừng đầu nguồn Quảng Nam. Ảnh: Trần Việt Đức |
Cửa ngõ vàng
Cái ngã ba “phố thị” này chỉ khoảng hơn chục nóc nhà tạm bợ và hàng quán nằm rải rác dưới thung lũng. Muốn nhìn lên các bãi vàng, trên những dãy núi cao, phải ngửa cổ. Từ thung lũng, suốt ngày, tiếng ầm ì của máy nổ phát điện và thỉnh thoảng tiếng mìn vọng xuống. Vùng này vốn là đất của người Cơ Tu nhưng hiện có nhiều người Mơ Nông đến đây ngụ cư, nấu rượu bán cho bãi vàng. Người Kinh đến buôn bán và chạy xe thồ, kiêm luôn thông tín viên cho các ông chủ bãi. Ban ngày, “phố thị” vắng vẻ, chỉ có đội xe thồ lượn ra vào, nhưng buổi tối mới thấy hết cảnh náo nhiệt. Bà Hồ Thị Phi (người Mơ Nông) kể, phu mỏ xuống đây uống rượu nườm nượp, chật hết các quán. Chồng chết, bà sống với đứa con gái chờ gả chồng, mỗi ngày nấu 10 ký gạo, được hơn chục lít rượu nhưng bán và uống không đủ. Ngày trước, lúc còn là những bãi vàng thổ phỉ (đào đãi trộm), mỗi tối, nơi đây tập trung hàng trăm phu mỏ ăn nhậu, tất nhiên, ma tuý, mại dâm ùn ùn kéo vào lập trại. Nay, cái thung lũng “phố thị” này trở thành đất mỏ của công ty Ngọc Lĩnh (UBND tỉnh Quảng Nam cấp phép khai thác vàng), nên bớt lộn xộn hơn vì mọi người thành kẻ ở đậu. Nếu khác ý chủ sẽ bị đuổi ra khỏi thung lũng.
Ngồi trong quán rượu chưa đầy năm phút, một nhân vật chừng ngoài 40 tuổi, mình đầy xăm trổ bước vào. Lạnh lùng nhìn khách, vị này buông câu không đầu đuôi: đi đâu? Vị trung niên này xưng tên Để, người ở đây. Khách và chủ cùng nhìn bằng ánh mắt tò mò, như muốn đọc vị nhau. Ông Để, theo nhiều người ở bãi vàng, là cổ đông của công ty Ngọc Lĩnh kiêm giữ trật tự khu vực này. Trong suốt dọc hành trình leo vào các bãi vàng của chúng tôi, ông Để là người đồng hành từng bước chân.
Công ty thay thổ phỉ
Khu vực bãi vàng này nằm tại thôn 8, xã Phước Hiệp, huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam, hiện có năm công ty khai thác, gồm: Hà Thắng, Ngọc Lĩnh, Nam Mai, Hữu Minh và S.S.G. Kẻ nhiều như công ty cổ phần khai khoáng S.S.G được gần 30ha, ít như công ty Ngọc Lĩnh, gần 5ha, tất cả chiếm cứ trên 50ha rừng nguyên sinh. Cả năm công ty trên đều có giấy phép do chủ tịch UBND tỉnh Quảng Nam cấp trong thời gian từ 2007 – 2009. Nội dung giấy phép cấp cho các công ty khai thác vàng đều na ná nhau “thuê đất khai thác, chế biến vàng” và có thời hạn. Cả một dải rừng đại ngàn đổi màu, nơi nơi đào bới, dựng lều, đất đá lộn ngược. So với hai năm trước, nơi đây đã có một sự thay đổi: từ vàng thổ phỉ thành vàng công ty (hợp pháp), chỉ có điều công ty đào bới khoẻ hơn vì có nhiều máy và thuốc nổ.
Muốn lên bãi vàng của công ty Ngọc Lĩnh gần đó, nằm trên núi cao, phải qua một con sông tên Trà Loa (theo cách gọi của người dân nơi đây). Tuy nằm giữa đại ngàn và đang mùa nắng nhưng nước luôn màu xám xịt, ngập bùn lầy. Nước thải sặc mùi hoá chất từ các điểm nghiền quặng của công ty khai thác ồ ạt chảy xuống dọc hai bờ thượng nguồn của Thu Bồn. Trong khi ông Để chắc còn đang bận nghĩ, khách đã leo vào cửa hầm. Một tốp công nhân dừng ngay việc và im lặng, người được gọi là quản lý bãi, tên Võ, chạy đến. Khách được chia làm hai tốp, bị “áp tải” theo hai hướng. Đi dọc địa giới của Ngọc Lĩnh, nơi có cả trăm phu mỏ vàng, tất cả toát lên vẻ lạnh lùng, lầm lũi cạnh những cỗ máy nổ xình xịch.
Ở gần chân núi, công ty Ngọc Lĩnh khoét hai cửa hầm, một cửa đi ngang để phá đá và thoát nước, cửa đứng (giống như giếng) ở trên đỉnh núi để khai thác quặng. Hai phu mỏ tên Thuần và Dự (người Mường) cần mẫn ra vô hầm. Cả hai là bạn bè, chưa đầy 20 tuổi, từ Ngọc Lặc, Thanh Hoá vào đây làm phu mỏ chừng ngoài năm. Ngồi cạnh đống thuốc nổ, kíp…, Dự mài con dao nhọn dài chừng bốn tấc vào bánh đà của máy bơm hơi (dùng để cắt thuốc nổ), Dự nói nhát gừng: “Mỗi tháng lương được gần hai triệu. Chủ lo ăn, ở, thuốc lá được phát hai cây mỗi tháng”. Thuần ngồi cạnh, cầm cái điếu cày rít thuốc lào, lẩm bẩm “ở đây hút thuốc lá không đủ và không sướng”. Như tất cả phu mỏ tại đây, Thuần và Dự làm theo ca, việc chính là đánh thuốc nổ phá đá ở cửa hầm ngang. Đánh xong thuốc nổ từ độ sâu 170m, cả hai sẽ luân phiên đẩy đá ra ngoài cửa lò. Bắn thêm điếu thuốc lào, Thuần xé bông gòn đệm vào khẩu trang, bước vào cửa lò, Dự xoay sang gói thuốc nổ, không nói thêm câu nào.
Giá của miếng ngon
| Công nhân làm việc trong những đường hầm có nguy cơ sập bất cứ lúc nào. |
Trong các quyết định của chủ tịch UBND tỉnh khi cấp phép cho công ty khai thác vàng đều nêu rõ sản lượng vàng. Thí dụ, với công ty Hà Thắng, bãi vàng rộng 8,3ha, dự kiến trữ lượng khoáng sản tại khu vực này 107kg vàng, công suất khai thác của Hà Thắng khoảng 8kg vàng/năm. Thời hạn khai thác, chế biến và thuê đất đến hết tháng 4.2012. Với công ty cổ phần khoáng sản S.S.G được khai thác, chế biến vàng với trữ lượng khoáng sản dự kiến là 126.346 tấn quặng, tương đương gần 215kg vàng, thời gian khai thác từ tháng 9.2008 đến hết tháng 8.2013. Một điểm khác, khi cấp phép cho các công ty khai thác vàng, tỉnh đều ghi là rừng sản xuất nhưng, liệu đây là rừng sản xuất hay rừng phòng hộ khi xung quanh bạt ngàn, dày đặc rừng cây cổ thụ. Điều cảm nhận được, với tốc độ đào bới này, chỉ ít năm nữa, những cánh rừng phòng hộ cuối cùng của Quảng Nam, nằm ở Đông Trường Sơn sẽ biến mất.
Theo lý giải của một cán bộ tỉnh Quảng Nam, các công ty trên chủ yếu khai thác vàng tận thu. Việc cấp phép khai thác vàng cho các doanh nghiệp này nhằm mục đích hạn chế tình trạng khai thác vàng trái phép. Tuy nhiên, khi nhìn bằng mắt thường, vùng rốn vàng của Quảng Nam có vẻ bình yên hơn trước đây, nhưng tốc độ huỷ hoại rừng và ô nhiễm nước tăng thêm bởi máy móc, thuốc nổ và cyanua.
Vừa qua, tại bãi vàng thôn 8 này, phòng cảnh sát môi trường, Công an tỉnh Quảng Nam kiểm tra hai công ty khai thác vàng gồm Nam Mai và Hà Thắng. Sau khi lấy sáu mẫu nước thải tại khu vực chế biến quặng và hệ thống xử lý nước thải chuyển kiểm định đã cho kết quả: cả sáu mẫu nước thải đều có hàm lượng hoá chất vượt mức quy định nhiều lần. Hiện vụ việc đang được chuyển công an huyện Phước Sơn điều tra theo thẩm quyền. Nhưng nếu chỉ có Nam Mai và Hà Thắng huỷ hoại môi trường tại Phước Hiệp, liệu có đến mức cả con sông Trà Loa chảy về Thu Bồn quanh năm xám xịt, đầy bùn và hoá chất?
(còn tiếp)
Nhóm phóng viên SGTT