Bài 3: Bộ, tỉnh, huyện, xã… mạnh ai nấy cấp phép đào vàng
Rừng đầu nguồn bị tàn phá, các con sông bị đầu độc cyanua, đời sống người dân bị ảnh hưởng nặng nề, tài nguyên khoáng sản thất thoát… Tại sao tình trạng cấp phép khai thác khoáng sản, nhất là vàng vẫn diễn ra tràn lan ở Quảng Nam?
| Một công nhân đang ngồi trên quặng đã sơ chế tại công ty khai thác vàng Bồng Miêu. Ảnh: Trần Việt Đức |
Theo số liệu tính đến ngày 1.5.2010, tỉnh Quảng Nam có 113 giấy phép thăm dò, khai thác, chế biến khoáng sản do bộ Tài nguyên và môi trường, bộ Công thương và UBND tỉnh Quảng Nam cấp còn hiệu lực. Trong đó, vàng chiếm số lượng lớn với 43 giấy phép tập trung ở các huyện đầu nguồn sông Thu Bồn và Vu Gia như Nam Trà My, Bắc Trà My, Hiệp Đức, Tiên Phước, Phú Ninh, Đông Giang, Tây Giang, Nam Giang và đặc biệt là Phước Sơn.
Mạnh ai nấy cấp
Thực chất trong số giấy phép đó có bao nhiêu đơn vị còn đứng ra khai thác chế biến thì không ai nắm rõ. Đó chính là vấn đề mà bà Vũ Thị Phương Anh, đại biểu Quốc hội tỉnh Quảng Nam đề cập trên diễn đàn Quốc hội vừa qua. Nhiều đơn vị đã chuyển nhượng giấy phép sau khi được cấp phép. Loạn giấy phép khai thác vàng tại tỉnh Quảng Nam dẫn đến tình trạng các cơ quan sau khi cấp phép chỉ giám sát hoạt động khai thác qua loa hoặc chỉ thanh tra kiểm tra khi có “vấn đề”.
Đó là trường hợp của công ty TNHH vàng Phước Sơn, đơn vị được bộ Tài nguyên và môi trường cấp phép thăm dò vàng gốc (vàng đất) trên diện tích 4.200ha thuộc xã Phước Đức và Phước Xuân huyện Phước Sơn. Tháng 4.2010 vừa qua, sau khi kiểm tra, UBND huyện Phước Sơn kết luận trong khu vực thăm dò của đơn vị này xảy ra tình trạng đào đãi vàng, khai thác lâm sản trái phép, môi trường sinh thái bị tàn phá… Và ông Phạm Thế Quyền, chủ tịch UBND huyện Phước Sơn đã ký văn bản đề nghị tỉnh Quảng Nam kiến nghị thu hồi giấy phép của đơn vị này. Tuy nhiên, đến tháng 5.2010, công ty TNHH vàng Phước Sơn đã công bố trữ lượng mỏ vàng này có trữ lượng 10 tấn và đầu tư 20 triệu USD khai thác, chế biến tại nhà máy Dăksa. Đây là trường hợp điển hình của việc địa phương “làm khó” giấy phép của bộ. Chỉ riêng tại huyện Phước Sơn, hàng chục đơn vị được tỉnh cấp phép khai thác vàng mức độ tàn phá môi trường, xả chất độc hại ra sông nghiêm trọng gấp nhiều lần như những bãi vàng ở Trà Loa (xã Phước Hiệp) hoặc xã Phước Thành… nhưng không thấy các đợt “kiểm tra” đề nghị thu hồi giấy phép như đã nêu trên.
Bộ cấp phép, tỉnh cấp phép tràn lan, huyện ngó lên thấy như vậy nên cũng nhảy vào cấp phép lụi rồi đến xã, thôn và cả người dân mạnh ai nấy tha hồ “cấp phép” như trường hợp người dân thôn 3 Hiệp Hoà “đồng ý” cho công ty Nhất Phương khai thác vàng hay tám hộ dân ở xã Phước Kim bán đất cho công ty Hoa Phong… Một lãnh đạo của tỉnh Quảng Nam nói với chúng tôi rằng vàng ở Quảng Nam đã chảy máu gần hết rồi còn gì để nói nữa. Sau khi cấp giấy phép, Quảng Nam coi như bỏ ngỏ vấn đề giám sát cho đơn vị khai thác bởi địa bàn khai thác xa xôi việc quản lý trữ lượng để thu thuế đối với vàng khó như đi bắt chim trời cá nước. Chưa kể đến những giấy phép lách luật để doanh nghiệp tận thu vàng nhưng nộp thuế khai thác cát sỏi.
Chất độc cyanua đổ ra sông
| Công đoạn cuối của việc khai thác vàng. Vàng được đổ thành khối. Ảnh chụp tại công ty vàng Bồng Miêu, Quảng Nam. Ảnh: Trần Việt Đức |
Vấn đề nghiêm trọng nhất tại Quảng Nam hiện nay là môi trường bị ảnh hưởng bởi việc khai thác vàng. Đại biểu Vũ Thị Phương Anh bức xúc trước diễn đàn Quốc hội: “Khi đi giám sát các thuỷ điện của khu vực miền Trung chúng ta thấy có những vùng cá chết hàng loạt, theo như người dân trước đây khi chưa khai thác vàng thì không có nhưng từ khi người ta sử dụng cyanua thì bắt đầu mới có hiện tượng này xảy ra”. Quảng Nam trở thành nơi tập kết cyanua lớn nhất cả nước bởi việc khai thác vàng có giấy phép và cả không giấy phép. Tất cả các đơn vị khai thác vàng đều có sử dụng loại chất cực độc này để phân kim.
Cách vài tuần, lực lượng công an lại bắt được một vụ vận chuyển trái phép chất độc cyanua. Có những vụ chấn động như ngày 22.5 vừa qua, xe khách 53N-9092 chạy từ Hà Nội vào TP.HCM bị lực lượng công an Đà Nẵng kiểm tra và phát hiện chở đến một tấn cyanua để cung cấp cho các bãi vàng tại Quảng Nam. Số lượng chất độc kinh hoàng như vậy đã khiến ông Bùi Cách Tuyến, tổng cục trưởng Môi trường phải giật mình không dám tin đây là sự thật. Bởi, chỉ với 0,15g chất độc này đã đủ giết chết một người. Trong những giấy phép khai thác vàng, chỉ ràng buộc những chủ đầu tư bảo đảm về môi trường chung chung, không có giấy phép nào nói cụ thể nói đến chất cực độc và cần thiết nhất cho việc phân kim vàng là cyanua.
Phần lớn các khu vực khai thác vàng đều nằm ở đầu nguồn nước, việc cấp phép tràn lan cho các đơn vị khai thác vàng và nạn đào đãi vàng trái phép thực sự đã giết chết môi trường. Các con suối đầu nguồn Phước Sơn, thượng nguồn Thu Bồn, Vu Gia… nơi ở những bãi vàng chúng tôi đã đi qua có thể nhìn thấy bằng mắt thường thực sự chúng đã “chết” từ lâu. Tại công ty TNHH khai thác vàng Bông Miêu ở xã Tam Lãnh, huyện Phú Ninh, đơn vị được xem là bảo đảm quy trình khép kín về việc xử lý chất thải, chúng tôi tận mắt chứng kiến quy trình xả nước và xử lý qua ba hồ thải được xây dựng quy mô. Tuy nhiên, năm 2008, qua kiểm tra, hàm lượng cyanua ở những hồ thải này cũng vượt mức cho phép nhiều lần và bị buộc phải khắc phục vào năm ngoái.
Kỹ sư môi trường Bùi Thị Luân cho biết, tách vàng có nhiều phương pháp nhưng chủ yếu là dùng phương pháp tách bằng trọng lực đối với vàng lớn và phân kim bằng hoá chất đối với những hạt mỏng, nhẹ. Cyanua nếu dùng quy trình xử lý khép kín nó sẽ tự phân huỷ trong môi trường nước tự nhiên. Tuy nhiên, nếu xả trực tiếp ra các sông, suối đầu nguồn như chúng tôi chứng kiến tại các bãi vàng ở Phước Hiệp hoặc Hiệp Đức vừa qua thì cực kỳ nguy hiểm.
Theo đánh giá của viện Địa chất khoáng sản Việt Nam vào năm 1980, trữ lượng vàng tại Quảng Nam có 30 tấn, thực tế con số đó gấp nhiều lần. Tuy nhiên, chưa có báo cáo cụ thể nào của chính quyền địa phương này cho biết với trữ lượng cụ thể của từng đơn vị được cấp phép và ngân sách thu vào bao nhiêu để đánh đổi việc giết chết môi trường này. (còn tiếp)
Nhóm P.V SGTT