Lênh đênh nghèo khổ
Không khỏi kinh ngạc trước sự dày đặc nhà nổi với tàu thuyền, dù tôi đến từ ĐBSCL, xứ sở sông nước Việt Nam. Ở đây, kín bờ suốt chiều hài hút mắt tận chân trời san sát nhà nổi và tàu thuyền, còn thêm mấy lớp ở giữa, ngồi thuyền chạy mãi đều thấy như thế. Trên bờ hầu hết đồng không mông quạnh, cuộc sống người dân chỉ diễn ra trên mặt nước, thực sự là khu dân cư nổi khổng lồ.
Trên một chiếc thuyền nhỏ, vợ chồng anh Nguyễn Văn Ri và 6 đứa con chen chúc. Anh kể, gốc gác tỉnh Đồng Tháp nhưng đã mấy đời ở Campuchia và anh sinh ở Campuchia, năm 1970. Hỏi tên địa phương thuyền anh đang đậu, anh không biết, vì cuộc sống đánh bắt cá, lênh đênh rày đây mai đó mà Biển Hồ thì mênh mông thuộc địa phận 6 tỉnh. Tôi hỏi “tàu thuyền nhiều thế này, đánh bắt được không?”. “Một năm chỉ đánh bắt 6 tháng mùa lũ thôi”, anh cười trả lời.
Hóa ra, tháng Tư giữa mùa khô kiệt, Biển Hồ thu nhỏ lại và các chi lưu cũng cạn, còn mùa lũ, nước dâng cao thêm 5-7 mét và lúc đó Biển Hồ rộng mênh mông bằng khoảng 1/5 diện tích ĐBSCL, mới là mùa làm ăn của ngư dân. Cả khu chợ đầu doi đất, đang nhộn nhịp mua bán, mùa lũ cũng không còn, những ngôi nhà nhỏ như bao diêm đứng lúp xúp sẽ được kéo dần vào trong, di động theo mực lũ dâng. Bấy giờ, nhà nổi và tàu thuyền dày đặc hiện nay, tỏa ra giữa bao la để đánh bắt tôm cá.
Ông Châu Văn Chi (tên Campuchia là Sim Chy), Chủ tịch Tổng hội người Campuchia gốc Việt Nam, cho biết bà con gốc Việt quanh Biển Hồ rất đông và có đến 95% sống trên ghe thuyền, lênh đênh rày đây mai đó. Chủ tịch Chi, gốc gác ở tỉnh An Giang nhưng sinh ra ở tỉnh Battambang, bà con bên ngoại cũng tập trung ở Biển Hồ. “Cuộc sống quanh quẩn trên ghe thuyền nên hầu hết mù chữ, tiếng Việt và tiếng Campuchia đều không rành, nói cũng không chuẩn. Lại đông con, một gia đình thường có từ 6-7 đứa đến hơn 10 đứa, nên cuộc sống rất nghèo”, Chủ tịch Chi nói. Phó chủ tịch Tổng hội Nguyễn Văn Thông (tên Campuchia là Ban San), cho biết thêm, người gốc Việt sống ở Biển Hồ thuộc tỉnh Compong Chhnang hơn nghìn hộ; người nào lưng tôm, đi chân đất là dân Biển Hồ; trẻ con 11-12 tuổi đã thành thợ lặn.
Khu chợ này sẽ chìm dưới 5-7 mét nước trong mùa lũ
Còn lại 5% người gốc Việt quanh Biển Hồ, làm nghề buôn bán nhỏ lẻ, vài người tôi gặp cũng thấy nghèo. Anh Nguyễn Văn Ngà, không nhớ gốc gác Việt Nam tỉnh nào, sinh năm 1969 ở Campuchia, có vợ 5 con, mua bán phế liệu mà anh gọi là “ép chai”. Địa phương gia đình anh đang cư trú, anh ấp úng và không biết chữ, nên tôi ghi mà không biết chính xác được mấy phần: phum Xầm Nrôn, xã Xa Xnang, huyện Xnang, tỉnh Compong Chhnang. Nhưng sự nghèo khó của anh thì rất rõ, gia đình anh ở trong ngôi nhà tạm bợ chừng 35 mét vuông, mướn của chủ vựa phế liệu nằm bên đống phê liệu nồng nặc mùi hôi, mỗi tháng 20.000 ria (tiền Campuchia), đổi ra tiền Việt cỡ 100.000 đồng. “Mướn của chủ vựa nên rẻ, nhưng mùa lũ thì lại ngập mất”, anh nói.
Có khá hơn là ông Lê Văn Hòa, sinh năm 1952, nhớ gốc gác ở phường An Cư, quận Ninh Kiều, TP Cần Thơ, nhưng vẫn không nói được rõ ràng địa chỉ cư trú. Ông làm nghề buôn bán cá, có vợ và một con gái đã lấy chồng ở Phnom Pênh. “Có tiền vô ra nên tôi về thăm quê Việt Nam hoài”, ông khoe và nở nụ cười móm mém.
Không quốc tịch
Vợ chồng anh Nguyễn Văn Ngà cùng con, mẹ già và ông Lê Văn Hòa (phải qua)
“Người Campuchia gốc Việt đang sống ở Campuchia, theo báo cáo chính thức là hơn trăm nghìn người, trong đó, khoảng một nửa chưa được nhập quốc tịch Campuchia nên chưa được đảm bảo quyền lợi công dân Campuchia”, Chủ tịch Chi nói. Hiển nhiên, cộng đồng đông đảo người Việt này không có quốc tịch Việt Nam, nghĩa là họ không có quốc tịch nước nào cả.
Chủ tịch Chi cho biết thêm, gia đình nào có khả năng thì làm hộ khẩu ngoại kiều và số này cũng ít. Vì không có quốc tịch nên khi sinh ra không khai sinh, lớn lên không được học hành, không có chứng minh nhân dân, không có cả điều kiện thoát nghèo vì muốn mua phương tiện làm ăn đều phải nhờ người khác đứng tên. Còn theo Phó chủ tịch Thông, một số con em của gia đình có khả năng đi học, khi lên cấp 2 yêu cầu phải có giấy khai sinh, không có cũng phải nghỉ.
Ông Hà Quang Tuấn, Tham tán Đại sứ quán Việt Nam tại Campuchia, xác nhận người gốc Việt ở Campuchia có khoảng 160.000 người và “cuộc sống còn rất khó khăn”. Năm 2011, Tổng hội người Campuchia gốc Việt Nam chính thức đại hội bầu ban lãnh đạo, và thành lập được cơ sở ở 20/24 tỉnh, thành Campuchia, bước đầu hỗ trợ được bà con trong cuộc sống. Chẳng hạn, làm việc với Bộ Nông Lâm Ngư nghiệp xin cấp giấy phép cho bà con được đánh cá trên Biển Hồ và sông Tonle Sap, đúng theo quy định của nhà nước Campuchia.
Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Tổng hội, bà Phạm Thanh Thủy cho biết, nhiều cơ quan và địa phương trong nước giúp đỡ xây dựng 7 trường học, một số đã hoàn thành, có trường nổi cho ngư dân Biển Hồ. Cùng với việc tổ chức nhiều điểm dạy chữ Việt và chữ Khmer, hiện có hơn 4.000 trẻ em gốc Việt được đi học. Những cơ quan, địa phương giúp đỡ nhiệt tình như Ngân hàng BIDV, Đại sứ quán Việt Nam, UBND tỉnh Đồng Tháp, Kiên Giang, Ủy ban MTTQ TP Hồ Chí Minh, Quân khu 7, Quỹ bảo trợ bà mẹ và trẻ em Việt Nam…
Một ngôi chùa nổi
Khi ngồi thuyền trên Biển Hồ, tôi thấy một ngôi chùa nổi. Phó chủ tịch Thông cho biết, do bà con đóng góp xây dựng, có sư trụ trì từ Việt Nam sang. “Tổng hội đang liên hệ với chính quyền địa phương, đề nghị tạo điều kiện đất đai để giúp cho bà con an cư lạc nghiệp”, Phó chủ tịch Thông nói. Ông Cheng Nhan, Phó tỉnh trưởng tỉnh Compong Chhnang khẳng định, chính quyền địa phương quan tâm hỗ trợ người Campuchia gốc Việt cũng như gốc Campuchia trong việc an cư lạc nghiệp, làm ăn xây dựng cuộc sống ấm no.
“Vướng mắc lớn nhất là về địa vị pháp lý”, Chủ tịch Chi trăn trở, “nguyện vọng từ lâu của bà con, mong muốn được nhập quốc tịch Campuchia. Nhiều đoàn công tác từ Việt Nam sang đã làm việc, lắng nghe, nhưng đến nay vẫn chưa có kết quả”. Theo ông Chi, được công nhận về địa vị pháp lý mới có điều kiện giải quyết những vấn đề khác, định hướng được tương lai.