Nguy cơ mất hồ Lắc

Chính vì vậy, từ cách đây gần 20 năm hồ Lắc được tỉnh Đắc Lắc xác định là trọng điểm du lịch của tỉnh. Thế nhưng, hiện nay Đắc Lắc đang đứng trước nguy cơ... mất hồ Lắc.

Rừng xung quanh hồ Lắc bị tàn phá để làm nương rẫy. Ảnh: Đ. B. T

Nhắc lại một thời...

Cách đây hơn 20 năm, khi ấy tôi mới chuyển vào sinh sống ở Tây Nguyên. Lần đầu đi tham quan hồ Lắc, đến đèo Giang Ré (độ cao trên 1000 thước) tôi ngỡ như đang được đứng trên trời để nhìn xuống hồ Lắc. Chuyện cổ của người M’nông nói: Hồ Lắc là cái đĩa bạc trời ban cho người M’nông để soi gương mặt của mình mỗi ngày, thật chẳng ngoa chút nào. Hồ như cái đĩa tròn, bao bọc xung quanh là rừng. Rừng xanh ngăn ngắt soi bóng xuống hồ. Và biệt điện Bảo Đại dựng trên đồi cao từ xa thấy như một toà tháp trắng lúc ẩn lúc hiện giữa cây xanh và trời xanh. Chỉ mới nhìn từ xa thôi, tôi đã bị hồ Lắc mê hoặc...

Đến khi “tận mặt” hồ Lắc, thấy hồ rộng mênh mông, vùng giữa hồ nước trong xanh, xung quanh bờ dày đặc các cây thuỷ sinh; lại thấy những người dân M’nông chèo thuyền độc mộc lướt trên mặt hồ tay cầm cái xỉa dài, thỉnh thoảng lại đâm được những con cá lớn giơ lên bỏ vào lòng thuyền, thấy những người đàn bà M’nông đang đổ những gùi đầy cá, tôm ra các phên nứa để phơi, tôi mới thấy thêm được sự giàu có của vùng đất này.

Hẳn vì non nước nơi đây hữu tình, vì sự giàu có của thiên nhiên, vì những người M’nông ở đây hiền hoà và vui nhộn mà từ những năm 30 của thế kỷ trước, ông vua Bảo Đại đã cho xây dựng ở đây một biệt điện trên đồi cao, để mỗi lần kinh lý vùng đất “Hoàng triều cương thổ” ông lại đến ngắm cảnh non nước, hít thở khí trời trong lành và tổ chức săn bắn, câu cá thư giãn, uống rượu cần, ăn thịt nướng với dân làng và xem các chàng trai, cô gái M’nông nhảy múa, ca hát.

Đấy chính là sự đắc địa của vùng hồ Lắc cho phát triển du lịch. Và vì vậy từ đầu những năm 90 của thế kỷ trước, Đắc Lắc đã xác định nơi đây cùng với Bản Đôn, cụm thác Gia Long, Đray Sáp, Đray Nu, Trinh Nữ là 3 vùng trọng điểm du lịch của tỉnh. Và cũng từ năm 1995 Đắc Lắc đã cho thành lập Ban Quản lý rừng lịch sử - văn hoá – môi trường (LS-VH-MT) hồ Lắc để quản lý, bảo vệ và phát triển điểm du lịch quan trọng này của tỉnh.

Thời ấy, theo điều tra của Ban Quản lý LS-VH-MT hồ Lắc thì vùng rừng bao quanh hồ Lắc rộng tới 12.744ha, “có các tài nguyên động, thực vật, đất đai, hồ, sông, suối cùng với các hệ sinh thái vùng nhiệt đới vô cùng phong phú”. Theo luận chứng kinh tế-kỹ thuật của Ban Quản lý rừng LS-VH-MT hồ Lắc thì ở đây có tới 548 loài thực vật, 61 loài thú, 17 loài lưỡng cư, 26 loài bò sát, 132 loài chim; trong đó có nhiều thực vật quý hiếm như cẩm lai, trắc, gõ đỏ, hương...; động vật có chồn dơi, cu li nhỏ, voọc vá chân đen, sói đỏ, gấu ngựa, công, gà lôi vằn...

...và bây giờ

“Hồ Lắc đã bị nhỏ và cạn đi nhiều lắm rồi, nước cũng đục rồi, tôm cá cũng ít lắm rồi, ô nhiễm lắm, không tắm được nữa, tắm thì bị xót, ngứa lắm...”. Đấy là điều Ma Wâm - dân tộc M’nông, trưởng buôn Jun, năm nay 45 tuổi, người khi mới lọt lòng mẹ đã được tắm trên bến nước buôn Jun, cạnh hồ Lắc trong xanh, đã được chứng kiến những thay đổi của hồ Lắc gần nửa thế kỷ qua - ngồi tâm sự với tôi vào một buổi sáng đầu tháng 3.2011. Giọng Ma Wâm buồn rười rượi và đầy ngao ngán khi anh thốt lên điều cay đắng: “Cứ để tình trạng này không lâu nữa sẽ mất hồ Lắc thôi, hồ sẽ cạn thôi. Hồ Lắc mà cạn thì hết làm du lịch, hết tôm, cá, hết cả làm ruộng. Dân mình rồi sẽ khốn khổ thôi”...

Rồi Ma Wâm lại háo hức kể chuyện xưa: “Cái hồi mình mới mươi, mười lăm tuổi, sáng cứ cầm cái xỉa dài 2 thước, nhảy lên thuyền độc mộc đi một hồi, cỡ tiếng đồng hồ, thì ít nhất cũng bắt được bốn, năm con cá, mỗi con vài ký trở lên. Còn nếu bắt cá nhỏ thì cứ việc đưa cái rổ đi xúc dưới các cụm rong rêu, bèo bụi dọc bờ, khoảng nửa tiếng thì ít nhất cũng có nửa gùi cá thát lát, cá rô, cá cờ, tôm tép... Còn bây giờ đi bắt cả ngày không kiếm nổi vài ký. Khốn khó lắm”...

Ma Wâm - trưởng buôn Jun: “Cứ để tình trạng này không lâu nữa sẽ mất hồ Lắc thôi”.

Rời nhà Ma Wâm tôi đi dạo một vòng quanh hồ Lắc. Quả là bây giờ hồ đã bị thu hẹp đi nhiều lắm. Xưa, gần 700ha. Nay chỉ còn khoảng 450ha. Màu nước đục ngầu. Rong, rêu, bèo và các loại thuỷ sinh làm nơi trú ngụ cho tôm cá cũng chẳng còn. Ma Wâm cho biết: “Ngày xưa hồ sâu thăm thẳm. Nhiều chỗ đo cả cây tre dài không chạm đáy. Nay chỉ còn chỗ buôn Đrung là sâu nhất, nhưng cũng chỉ còn khoảng 4m thôi”... Tôi thấy bốn phía hồ đâu cũng đăng, cũng lưới. Người ta lấp cả hồ làm nhà, hoặc đắp ngăn làm ao cá của gia đình một cách tự do và công khai. Nhìn rộng ra bốn phía, những cánh rừng xanh năm xưa bao quanh hồ nay đã trơ trọi. Lại thấy xa xa phía bên kia hồ có cả một chiếc thuyền to đang dùng xung điện để đánh bắt cá theo lối huỷ diệt, nhưng không hề thấy ai can thiệp. Nước thải và rất nhiều phế thải sinh hoạt của hàng ngàn hộ dân bên hồ cũng được đổ xuống hồ tự do... Và tôi hiểu đấy là tất cả những nguyên nhân khiến hồ Lắc đang “ngắc ngoải”, và có thể đi đến “đoạn kết của một cuộc đời”...

Quản lý mập mờ, vô trách nhiệm

Việc hồ Lắc bị bồi lấp nhanh, trước tiên là do rừng quanh hồ bị tàn phá làm nương rẫy quá dữ dội. Một cán bộ ban quản lý rừng LS-VH-MT hồ Lắc (giấu tên) nói với tôi: “Bây giờ, sau khi giao lại một phần cho địa phương, chúng tôi chỉ còn quản lý 10.600ha rừng và đất rừng, trong đó 90% diện tích nghiêng về phía hồ. Trong số diện tích trên thì hơn một nửa đã bị chặt phá để làm nương rẫy, thảm thực bì để bảo vệ, chống xói mòn cho mặt đất không còn nữa.

Hồ Lắc đang bị bồi lấp cạn kiệt và bị ô nhiễm nghiêm trọng.

Theo tính toán của Trung tâm Nghiên cứu đất Tây Nguyên thì: Nếu không có thảm thực bì che bề mặt, đất có độ nghiêng 8-10 độ mỗi năm 1ha sẽ bị xói mòn rửa trôi khoảng 90 tấn đất. Tính ra mỗi năm sẽ có hàng vạn tấn đất từ các triền đồi xung quanh bồi lấp xuống đáy hồ, làm cho hồ cạn rất nhanh và màu nước từ trong xanh chuyển sang đục ngầu”... “Nhưng rừng quanh hồ Lắc đã có Ban Quản lý rừng LS-VH-MT hồ Lắc bảo vệ?” - Tôi hỏi và tỏ ý “trách móc”. Anh cán bộ của ban cười khẩy: “Hơn 10.000ha rừng, chỉ có 30 con người, thì dù có mọc thêm 4 tay, 4 chân cũng không thể giữ nổi rừng. Vả lại đối tượng phá rừng làm rẫy lại chủ yếu là đồng bào thiểu số bản địa, đây là đối tượng “nhạy cảm”, có bắt giữ được họ phá rừng cũng chỉ xử lý nhẹ nhàng rồi tha bổng thôi. Thành ra không có tác dụng răn đe, giáo dục.

Cứ thế rừng ở đây bị tàn phá rất nhanh”. “Còn việc bảo vệ hồ hiện nay lại được tỉnh giao cho thị trấn Liên Sơn quản lý. Cán bộ thị trấn lo trăm thứ việc hành chính, sự vụ của địa phương còn chưa xuể, sao lo thêm được cả việc quản lý bảo vệ hồ (!?). Mà quản lý hồ là làm những công việc gì? quản lý như thế nào? Ai trực tiếp quản lý? Quản lý theo quy chế nào?... Địa phương không biết, không soạn thảo, ban hành... Và vì thế ai muốn đánh bắt cá trên hồ thế nào cũng mặc. Đăng, đó, chài, lưới, kể cả dùng xung điện có tính chất huỷ diệt thuỷ sinh cũng mặc. Hồ như đang ở trong tình trạng vô chủ.

Và vì thế nhiều loại cá đặc sản của hồ Lắc như cá thát lát, cá lăng, cá rô cờ... và các loại cá lớn nặng năm, bảy ký cách đây mươi, mười lăm năm còn rất nhiều, chợ Lắc ngày nào cũng bán đầy, nay đã trở thành của hiếm”. Ông cán bộ huyện Lắc đã nghỉ hưu, hiện đang sinh sống tại Lắc, ngồi nói chuyện với tôi về những điều trên, ngay trong căn phòng sang trọng nhất của biệt điện Bảo Đại ở hồ Lắc. Ông nhắn gửi với anh em làm báo chúng tôi: “Dân Lắc thiết tha đề nghị báo chí lên tiếng thật mạnh mẽ thực trạng đáng buồn này của hồ Lắc may ra thấu tai các cấp lãnh đạo hiện nay để họ quan tâm hơn đến công tác bảo vệ rừng, trồng rừng quanh hồ, bảo vệ và phục hồi các nguồn lợi thuỷ sản đã có, hiện có trong hồ. Nếu cứ để thực trạng này kéo dài thêm năm, bảy năm nữa thì việc mất hồ Lắc sẽ là tất yếu...”.