Đối với một người dân bình thường ở Ba Lan, Đông Nam Á tưởng như là một vùng đất xa xôi và ít có ảnh hưởng đến họ. Việt Nam trước đây thường chỉ được nhắc đến trong những bộ phim về chiến tranh và một số người thông hiểu thì cũng biết là Ba Lan từng là một thành viên trong Ủy ban Kiểm soát và Giám sát Hiệp định Ge-ne-vơ ở Việt Nam. Gần đây, người ta thấy có nhiều người Việt chuyển sang sinh sống ở đất nước Chopin này, nhưng có vẻ vẫn có rất ít người quan tâm đến tình hình chính trị ở Đông Nam Á nói chung và ở Việt Nam nói riêng. Điều này cũng dễ hiểu là người dân Ba Lan cũng đang phải quan tâm và đối phó với tình hình chính trị đang thay đổi rất nhiều ở đất nước mình và ở Ucraina, người hàng xóm bên cạnh, bởi vì những biến đổi ở đó luôn có nhưng liên quan mật thiết với Ba Lan (thí dụ như ngày càng có nhiều người Ucraina sang Ba Lan làm ăn và cư trú).
Hiện nay Ba Lan là một quốc gia thuộc Liên minh châu Âu, do vậy khi thấy tình hình Biển Đông ngày càng có nhiều căng thẳng, người ta mới cùng Liên minh châu Âu quan tâm thêm nhiều về những tranh chấp giữa Trung Quốc và một số quốc gia ở Đông Nam Á. Mặt khác, Ba Lan cũng muốn phát triển kinh tế nhanh, mà không phụ thuộc nhiều vào Liên minh châu Âu, trong khi quan hệ của Ba Lan với Nga về mặt chính trị và cả về kinh tế thì ngày càng kém đi, do vậy khi biết Trung Quốc đang có nền kinh tế phát triển nhanh, Ba Lan cũng muốn có quan hệ tốt với Trung Quốc. Người ta đã tự hào là con đường tơ lụa mới của Trung Quốc hiện nay có thể phát triển thành hai nhánh, trong đó có một nhánh là con đường sắt nối thẳng từ TP Łodz của Ba Lan sang Trung Quốc, với hy vọng là nhiều hàng hóa sẽ được vận chuyển bằng con đường này. Tổng thống mới của Ba Lan là Andrzej Duda cũng đã có chuyến thăm sang quốc gia mà đang muốn trở thành cường quốc số một trên thế giới này.
Vậy cộng đồng người Việt ở Ba Lan cũng đã hiểu phần nào về chuyện giới truyền thông của Ba Lan chưa quan tâm nhiều về những nỗ lực của mình, khi cách đây 2 năm đã xuống đường mạnh mẽ lên tiếng phản đối sự bành trướng của Trung Quốc. Sau đó, một số buổi hội thảo bàn về tình hình Biển Đông, với sự cố gắng tham gia của cộng đồng người Việt ở Ba Lan, cũng như của cơ quan ngoại giao Việt Nam ở Ba Lan cũng đã được diễn ra, nhưng nói chung có lẽ người dân thường ở quốc gia này vẫn chưa biết nhiều về những căng thẳng và những nguy cơ có thể xảy ra ở hai quần đảo mà người ta mới dần dần nghe thấy tên là Wyspy Paracelskie va archipelag Spratly.
Trung tâm Quan hệ Quốc tế ở Vác-sa-va là một tổ chức phi chính phủ được thành lập từ năm 1996, chuyên quan tâm đến các chính sách đối ngoại của Ba Lan và các vấn đề chính trị quốc tế mà có ảnh hưởng đến Ba Lan. Năm 2009, trường Đại học Tổng hợp Pensylwalnia đã đánh giá trung tâm này là một trong những "think tank" tốt nhất ở Đông Âu, trong bản nghiên cứu The Leading Public Policy Research Organizations In The World.
Tháng 05.2016 Trung tâm nói trên đã xuất bản được một tập báo cáo (dưới dạng 1 cuốn sách) với tựa đề „Biển Đông: tâm điểm cuộc chiến có thể xảy ra ở châu Á” và vào ngày 17.05.2015 đã tổ chức một buổi hội thảo bàn về chủ đề này, với sự tham gia của đông đảo các chuyên gia am hiểu tình hình châu Á, các chính trị gia Ba Lan, các tổ chức phi chính phủ và các đại diện của các cơ quan ngoại giao của các quốc gia có liên quan (Việt Nam, Philippin, Malaysia...) và không chỉ các quốc gia này mà có cả đại diện Đại sứ quán Nhật Bản. Cựu Bộ trưởng Quốc phòng Ba Lan ông Janusz Onyszkiewicz (thời chính phủ của ông Jerzy Buzek) cũng có mặt và cùng tham luận.
Qua các ý kiến phát biểu của những nhà ngoại giao Ba Lan thì cho thấy là Ba Lan hiện nay có cùng quan điểm với Liên minh châu Âu, có nghĩa là không đứng về phía quốc gia nào trong các bên tranh chấp. Đại diện của Bộ ngoại giao Ba Lan còn đưa ra ý kiến cho rằng trên thế giới có nhiều nơi khác mà Ba Lan cần phải quan tâm hơn, chứ không nhất thiết phải để tâm nhiều đến khu vực này của châu Á.
Tuy nhiên, người ta cũng cho rằng hiện nay Liên minh châu Âu đã ký kết những hiệp ước tự do thương mại với Hàn Quốc, Singapore, Nhật Bản và Việt Nam. Sắp tới sẽ ký với Malaysia, Ấn Độ và Thái Lan. Do vậy Liên minh châu Âu, trong đó có Ba Lan, sẽ không chỉ coi Châu Á là một vùng ảnh hưởng với nhiều lợi nhuận kinh tế của mình, mà còn quan tâm nhiều đến châu lục lớn nhất này, vì nơi này luôn có tầm quan trọng chiến lược cho an ninh của thế giới. Ngoài ra, người ta cũng biết rằng trong các tranh chấp giữa Trung Quốc với một số nước ASEAN thì Mỹ đã đứng về phía Philippin (đồng minh) và Việt Nam. Do vậy ắt hẳn Mỹ cũng có thể sẽ yêu cầu các đồng minh của mình ở châu Âu phải đưa ra một quan điểm cụ thể trong vấn đề này.
Ngày 17-5 Trung tâm quan hệ quốc tế đã tổ chức buổi hội thảo về vấn đề Biển Đông. Trong bản báo cáo, Trung tâm Quan hệ Quốc tế ở Vác-sa-va chỉ đề cập tới các quan hệ (tranh chấp) giữa Trung Quốc-Việt Nam, Trung Quốc-Philippin, Trung Quốc-Malesia, Trung Quốc-Brunei, Trung Quốc-Indonesia, nhưng đại diện của Đài Loan cũng có mặt tại hội thảo và yêu cầu được lên tiếng, bởi vì Đài Loan đang quản lý hòn đảo lớn nhất ở quần đảo Trường Sa.
Quang cảnh buổi Hội thảo.
Đại diện của Quỹ Hỗ trợ người Việt Hội nhập tại Ba Lan có lên tiếng hỏi Ban tổ chức tại sao không có đại diện của Trung Quốc (phải chăng họ luôn coi thường người khác vì cứ cho mình là nước lớn?) và được biết là họ cũng đã mời Trung Quốc và cũng chỉ biết hy vọng là đại diện của quốc gia này sẽ đến muộn, nhưng rồi cũng không thấy ai xuất hiện thêm.
Sau khi giới thiệu và bàn về tình hình chung ở Biển Đông, người ta có nói về các quan điểm của các quốc gia khác như của Mỹ (không muốn Trung Quốc tăng sự ảnh hưởng ở khu vực này), của Nhật Bản (rất quan tâm, quan điểm giống USA. Đại diện của Nhật Bản cũng có ý kiến tham luận khá dài), của các quốc gia G7 khác (nói chung đều quan tâm đến việc giữ gìn an toàn và tự do hàng hải ở khu vực này, phải quốc tế hóa các tranh chấp, dựa trên các nguyên tắc pháp luật của Công ước UNCLOS), của Ấn Độ (lúc thì muốn quan hệ mật thiết với Việt Nam, rồi lại ký kết với Trung Quốc đồng ý không muốn quốc tế hóa các vấn đề ở Biển Đông, mà chỉ cần đối thoại song phương), của Australia (không ủng hộ Trung Quốc).
Có lẽ do trong lịch sử và hiện tại có những quan hệ quá phức tạp giữa Ba Lan và Nga, do vậy trong cuốn sách báo cáo nói trên người ta không viết về lập trường của Nga trong các tranh chấp ở Biển Đông? Đại diện của Quỹ người Việt lại phải đưa ra câu hỏi, vì cho là Nga luôn là một quốc gia quan trọng trong bàn cờ thế giới và các chuyên gia cũng đã tranh luận khá sôi nổi về vấn đề này. Có người cho rằng Nga đứng về phía Việt Nam, nhưng nhiều người khác phản bác lại là Nga cùng Ấn Độ đã đứng về phía Trung Quốc (không muốn quốc tế hóa các vấn đề ở Biển Đông), mà Nga chỉ muốn bán vũ khí cho Việt Nam. Nói chung, người ta cho rằng các chiến lược của Nga rất khó hiểu, dường như Nga không coi Biển Đông đang có nguy cơ gì lớn, mà Nga đang đắn đo xem Trung Quốc vẫn luôn là một ông hàng xóm nguy hiểm hay sẽ là một đồng minh trong tương lai?
Đại diện của Việt Nam đưa ra quan điểm là Việt Nam không muốn liên minh với bất cứ quốc gia nào để chống quốc gia khác, bởi vì Việt Nam đã mất mát quá nhiều trong các cuộc chiến tranh và luôn muốn có hòa bình, giải quyết mọi xung đột bằng thương lượng, để các bên cùng có lợi.
Trong cuộc nói chuyện ngoài lề, một chuyên gia của Ba Lan có nói nhỏ với Đại diện của Quỹ người Việt là nhiều người biết là các hòn đảo đó là của Việt Nam, nhưng người ta chưa muốn nói ra. Ngoài ra, mặc dù Việt Nam muốn hòa bình, nhưng rất có thể là Việt Nam vẫn cứ bị bắt nạt, bởi vì thậm chí Philippin cũng đã đưa vấn đề ra Tòa án Trọng tài Thường trực ở Haga, nhưng Trung Quốc đã ngang nhiên tuyên bố là sẽ không công nhận mọi phán quyết của tòa.
Cuối cùng, đại diện của Quỹ người Việt cũng có lên tiếng phát biểu là cộng đồng quốc tế đang bàn nhiều về những nguy cơ, những tiềm năng, những lợi ích kinh tế hay là về những sự phụ thuộc lãnh thổ ở khu vực Biển Đông, về tự do hàng hải quốc tế, nhưng lại chưa nói đến yếu tố con người. Đó là chuyện dù là quốc gia nào cũng luôn quan tâm đến lợi ích của dân tộc mình là trên hết, về chuyện là xưa nay Ba Lan cũng đã được cộng đồng quốc tế giúp đỡ nhiều, mà tại sao dân tộc Việt Nam luôn phải hứng chịu nhiều khó khăn, chẳng nhẽ dân tộc này chỉ là một con tốt trên bàn cờ chính trị thế giới và đến bao giờ thì cộng đồng quốc tế nói chung và Ba Lan nói riêng sẽ giúp Việt Nam?
Buổi thảo luận được bắt đầu và kết thúc rất đúng giờ (chỉ đúng 2 tiếng, từ 9h đến 11h) và người ta hy vọng là trong tương lai sẽ có thêm nhiều buổi hội thảo về Châu Á hơn nữa, nhất là nhân dịp sắp tới sẽ có Hội nghị thượng đỉnh Á-Âu (ASEM) cùng Hội nghị thượng đỉnh ASEAN ở Vientiane (Lào).
Warszawa 17-5-2016.
Ngô Hoàng Minh.