Ngày 22/12/2012 Hội nhà văn Việt Nam đã kết nạp 25 thành viên mới trong đó có Nhà thơ, dịch giả Nguyễn Văn Thái.
Quê Việt trân trọng chúc mừng nhà thơ, dịch giả Nguyễn Văn Thái.
Như vậy cộng đồng Việt Nam tại Ba Lan hiện đã có 3 người là Hội viên Hội nhà văn Việt Nam: Lâm Quang Mỹ, Nguyễn Chí Thuật và Nguyễn Văn Thái.
Những tác phẩm đã xuất bản của Nhà thơ, dịch giả Nguyễn Văn Thái.
1. Thơ:
Một đời thương. NXB Phụ nữ, Hà Nội, 2003.
2. Dịch:
Chàng Tadeush hay là vụ cưỡng chiếm cuối cùng ở Litva. Adam Mickiewicz. NXB Hội Nhà văn và Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây, Hà Nội, 2008.
Hania tình yêu của tôi, nỗi buồn của tôi. Henryk Sienkiewicz. NXB Kim Đồng, Hà Nội, 2010.
Kì nghỉ hè với nhà văn. Andrzej Grabowski. NXB Kim Đồng, Hà Nội, 2011.
Nông dân. Władysław St. Reymont. Trung tâm Văn hóa và Ngôn ngữ Đông – Tây và NXB Lao Động, Hà Nội, 2012.
Các tác phẩm trên của Nguyễn Văn Thái đã nhận được sự quan tâm và đánh giá cao của nhiều chính khách, nhà thơ, nhà văn Việt Nam và được giới thiệu rộng rãi trên các phương tiện thông tin đại chúng ở Việt Nam.
QV xin trích dẫn một vài ý kiến về một số tác phẩm của Nhà thơ, dịch giả Nguyễn Văn Thái:
Lời giới thiệu về cuốn CHÀNG TADEUSZ của nguyên đại sứ Ba Lan tại Việt Nam M. Gajewski„Với niềm quan tâm sâu sắc tôi đã đọc bản dịch tiếng Việt thiên sử ca „CHÀNG TADEUSH” của đại thi hào Ađam Mickiêvich qua những trang dịch tuyệt vời của ông Nguyễn Văn Thái. Được đọc kiệt tác đó của nền văn học Ba Lan bằng tiếng Việt đã mang đến cho tôi, một người Ba Lan, nguồn cảm hứng và những xúc động khó quên.
Trong nền văn học Ba Lan tác phẩm “Chàng Tadeush” luôn chiếm vị trí đặc biệt, giống như Truyện Kiều của đại thi hào Nguyễn Du đối với văn học Việt Nam. Tác phẩm được viết ở thể thơ mười ba chữ, một hình thức thơ đã đạt đến đỉnh cao của thi ca và trải qua thời gian vẫn luôn gây ngỡ ngàng đối với độc giả vì vẻ đẹp tuyệt vời của nó. Giá trị của kiệt tác „Chàng Tadeush” trong nền văn học Ba Lan không chỉ được khẳng định thông qua giá trị nghệ thuật đặc sắc của thiên sử ca, mà trước hết dựa vào nội dung thấm đậm tinh thần yêu nước ẩn chứa trong đó. Tác phẩm được viết nên trong giai đoạn nền độc lập của Ba Lan mới bị mất, tức là đúng vào thời điểm ba năm sau thất bại của cuộc Khởi nghĩa Tháng Mười Một và nhiệm vụ của nó là nuôi dưỡng và duy trì trong nhân dân Ba Lan những tình cảm yêu nước và niềm tin vào sự hồi sinh của Tổ quốc đang quằn quại dưới gông xiềng của ba kẻ thù xâm lược.
Việc xuất bản bằng tiếng Việt tác phẩm „Chàng Tadeush” là một thành tựu mới nữa của những hoạt động hiệu quả của các dịch giả văn học Ba Lan người Việt Nam, những người trong suốt khoảng thời gian mấy thập niên vừa qua đã đưa nhiều tác phẩm văn học xuất sắc của các nhà văn Ba Lan đến với độc giả Việt Nam. Ở đây tôi muốn chân thành cám ơn ông Nguyễn Văn Thái vì bản dịch tiếng Việt hoàn hảo tác phẩm này - một tác phẩm đẹp tuyệt vời, song cũng hết sức khó chuyển ngữ ra tiếng nước ngoài. Hy vọng độc giả Việt Nam sẽ đánh giá đúng tài nghệ bậc thầy của tác giả thiên sử ca cũng như công sức của người dịch kiệt tác đó”.
Lời giới thiệu cuốn Nông dân của đại sứ Ba Lan tại Việt Nam R. IwaszkiewiczViệc đưa đến cho người đọc Việt Nam kiệt tác tiếp theo của nền văn học Ba Lan – tiểu thuyết Nông dân, là thành tựu xuất sắc mới nữa của các dịch giả văn học Việt Nam làm công việc quảng bá lịch sử và văn hóa Ba Lan tại Việt Nam. Tôi tin tưởng chắc chắn rằng khi cầm quyển sách này trên tay người đọc sẽ bị cuốn hút đến say mê bởi sự kết hợp hài hòa giữa sự giản dị và nội hàm của nó.
Tiểu thuyết Nông dân được Wladyslaw Reymont cho in thành sách trong những năm 1904 – 1909 và vì tác phẩm đó ông đã được trao giải thưởng Nobel trong lĩnh vực văn học năm 1924.
Hơn bất kỳ nhà văn Ba Lan nào khác, trong Nông dân Reymont đã thể hiện một cách đầy đủ nhất và có tính gợi mở bức tranh về cuộc sống nông thôn. Tiểu thuyết làm cho người đọc phải kính nể vì tính xác thực, cũng như tính hiện thực của các tập quán, ứng xử và văn hóa tâm linh của những người nông dân Ba Lan ở cuối thế kỷ XIX. Đó là câu chuyện rất thực, bởi lẽ nó được viết bằng ngôn ngữ địa phương vùng Lowicz, cả về lối văn kể chuyện cũng như lời thoại, và điều này đã tạo ra một cái gì đó giống như ngôn ngữ phổ biến của những người nông dân Ba Lan. Đầu đề mỗi tập (Thu, Đông, Xuân, Hạ) báo hiệu về một tác phẩm gồm bốn phần được biểu thị trong chu kỳ sinh trưởng của cỏ cây, mà chu kỳ đó điều chỉnh nhịp điệu vĩnh hằng và lặp đi lặp lại của cuộc sống nông thôn. Thuận theo nhịp điệu đó cũng đã diễn ra các sự kiện tôn giáo, tập quán và công việc đồng áng. Đồng thời việc tập hợp các sự kiện vào nhịp điệu một năm theo lịch và theo nghi lễ, cũng như việc không nêu ra thời điểm lịch sử cụ thể nào trong đó hành động được diễn ra, đã giúp cho nhà văn đạt được hiệu quả tính liên tục và vượt ra ngoài khuôn khổ lịch sử của các sự kiện.
Tiểu thuyết Nông dân được thể hiện một phần bằng thổ ngữ địa phương, vì thế ở Ba Lan người ta coi nó là „khó đọc” đối với độc giả thời nay. Chính vì lí do đó cần dành cho ông Nguyễn Văn Thái những lời ngưỡng mộ cao nhất vì đã quyết định bỏ công sức dịch tác phẩm này ra tiếng Việt. Tôi tin tưởng chắc chắn rằng người đọc Việt Nam sẽ nhận ra và đánh giá đúng những nỗ lực đó. Tôi cũng xin cám ơn Trung tâm Văn hóa và Ngôn ngữ Đông – Tây đã xuất bản cuốn sách tuyệt vời này, đồng thời mong nó trở thành quyển sách bán chạy nhất trên thị trường sách Việt Nam.
Ý kiến của dịch giả Nguyễn Thị Thanh Thư tại buổi giới thiệu cuốn Nông dân tại Trung tâm Văn hóa và Ngôn ngữ Đông – TâyTôi đã rất nhiều lần tần ngần đứng trước tập sách này trong các hiệu sách Ba Lan với cảm giác rất e ngại sẽ không dịch nổi. Trước khi ra mắt cuốn sách này, tôi đã đọc một cuốn truyện vừa cũng do dịch giả Nguyễn Văn Thái dịch là Hania tình yêu của tôi, nỗi buồn của tôi. Đang đọc dở tôi đã phải lập tức viết email sang cho anh, bày tỏ lòng ngưỡng mộ của mình về tiếng Việt của anh. Và với bộ Nông dân, ngay từ những trang đầu của cuốn sách, tôi một lần nữa thấy rằng tiếng Việt của anh Thái rất nhuần nhuyễn, mềm mại vô cùng. Người dịch đã truyền đạt được thần thái rất đẹp của tác phẩm.
Nhà thơ,dịch giả Nguyễn Văn Thái.
Bìa ấn bản tiếng Việt, tác phẩm Nông dân.
Dịch giả Nguyễn Văn Thái: "Cuộc chơi nào cũng phải bạo gan!" (Thụy Anh_Tuổi trẻ cuối tuần)Tiểu thuyết Nông dân của tác giả Wladyslaw St. Reymont - một áng sử thi dân tộc của Ba Lan - đã đem tới cho nhà văn giải Nobel văn học năm 1924. Trung tuần tháng 11-2012, bản tiếng Việt do dịch giả Nguyễn Văn Thái chuyển ngữ đã được Nhà xuất bản Lao Động và Trung tâm Văn hóa và ngôn ngữ Đông - Tây ấn hành.
PV đã có cuộc trò chuyện với dịch giả nhân dịp này.
Lợi thế của người "ngoại đạo"* Chuyển ngữ một tiểu thuyết được mệnh danh là "khúc tráng ca của nông dân Ba Lan", ông vấp phải khó khăn nào lớn nhất?
- Tiểu thuyết Nông dân được thể hiện một phần bằng thổ ngữ địa phương, nhất là cách nói của những nông dân sống cách đây hơn một thế kỷ, vì thế ở Ba Lan hiện đại tác phẩm được coi là "khó đọc" với độc giả thời nay. Trên những trang sách đã thể hiện một màn kịch hết sức đa dạng về các trải nghiệm của con người và cuộc sống tâm linh phong phú, các sinh hoạt và lễ nghi tôn giáo, các phong tục tập quán của nhân dân Ba Lan... vì thế đối với một người không hiểu biết nhiều về Thiên Chúa giáo như tôi, việc dịch càng gặp khó khăn. Tôi đã phải tận dụng sự giúp đỡ của những người Ba Lan mà mình tiếp xúc, hỏi cả những người Công giáo Việt Nam, nhưng công cụ đắc lực nhất là mạng... Internet.
* Ông có thể cho ví dụ cụ thể nào đó không ạ? Có nhầm lẫn nào từng có trong quá trình dịch mà ông kịp thời sửa lại và cũng vì thế mà nhớ mãi?
- Ồ, có chứ. Như khi tả cảnh đám cưới của hai nhân vật chính, các cô thôn nữ hát khúc dân ca, trong đó có cụm từ tưởng rất đơn giản, cụ thể là "Oj ta dana, dana, oj ta dana, da!...".
Tôi đọc đi đọc lại mãi mà không hiểu nghĩa của cụm từ đó. Hỏi một nhà thơ Ba Lan mới biết đó chỉ là câu đệm trong bài hát, có thể hiểu là Ôi, la la...
Hay có đoạn lúc đầu tôi dịch nhầm, thí dụ ngay ở trang 15, đoạn linh mục phát hiện trên đường một cô gái đang ra sức kéo sau mình một con bò cái to đùng, liền hỏi:
- Con dẫn nó đi bán phải không, hả?
- Không ạ, chỉ đến chỗ con bò đực của ông chủ cối xay thôi...
Lúc đầu dịch tôi bỏ mất từ "con bò đực" mà viết là "đến chỗ ông chủ cối xay"! Nếu không đọc lại cẩn thận thì hẳn đây sẽ là một lỗi rất ngớ ngẩn và buồn cười! (Cười) Thật ra với gần 1.400 trang sách, việc nhầm lẫn còn có thể kể ra nhiều, phải đọc đi đọc lại mới phát hiện và sửa lại. Ngay việc thống nhất cách gọi tên các nhân vật cũng đòi hỏi phải chú ý khá nhiều.
* Những tác phẩm ông chuyển ngữ đều là tác phẩm quan trọng của nền văn học Ba Lan và là thử thách cho người dịch không chỉ ở khía cạnh ngôn ngữ mà đòi hỏi những hiểu biết sâu sắc về văn hóa, xã hội, lịch sử, chính trị, triết học... Ðiều gì khiến ông chấp nhận thử thách? Ông có tiêu chí gì khi lựa chọn tác phẩm để giới thiệu với bạn đọc Việt Nam?
- Tôi đã dịch trường ca Chàng Tadeush của Adam Mickiewicz, Hania tình yêu của tôi, nỗi buồn của tôi của Henryk Sienkiewicz và bây giờ Nông dân của Wladyslaw Reymont. Việc chọn dịch các tác phẩm của những nhà văn kinh điển Ba Lan đối với tôi là một thử thách lớn, nhưng cuộc chơi nào cũng cần phải bạo gan bởi ở tuổi về hưu mới bắt đầu thử sức với văn chương, nếu không lao vào cái khó thì liệu sau này còn đâu sức lực nữa thể hiện ham muốn của mình. Vả lại vì là người "ngoại đạo" trong làng văn, tôi không hề gặp áp lực nào, không sợ mất cái gì...
Tiêu chí của tôi khi lựa chọn tác phẩm để giới thiệu với bạn đọc Việt Nam là những tác phẩm đó phải có giá trị thẩm mỹ cao, phải cung cấp cho người đọc những thông tin về đất nước, con người, lịch sử của Ba Lan - một đất nước tuy xa cách về địa lý nhưng đã có quan hệ hữu nghị lâu đời với Việt Nam, là quê hương thứ hai của tôi, nơi tôi đã gắn bó một nửa cuộc đời mình.
* Tự nhận mình là người "ngoại đạo" trong làng văn (dịch giả là tiến sĩ khoa học ngành trắc địa - TTCT), điều gì đã đưa ông đến với con đường dịch văn học?
- Tôi đến với Ba Lan ngay từ khi còn đang ngồi trên ghế trường phổ thông trung học tại một tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam qua những vần thơ mượt mà của Tố Hữu trong bài ... Em ơi... Ba Lan... Vượt quá cả ước mơ, mùa thu năm 1964 tôi đã chập chững đặt những bước chân đầu tiên trên con "đường bạch dương sương trắng nắng tràn" khi được Nhà nước Việt Nam cử sang đây theo học tại Trường đại học Bách khoa Warszawa. Và thế là số phận gắn bó đời tôi với đất nước Ba Lan từ ấy.
Tôi đã tốt nghiệp đại học, bảo vệ luận án tiến sĩ và tiến sĩ khoa học tại đó nhưng theo một chuyên ngành không dính dáng gì đến văn chương, mặc dù đã đam mê nó từ thời thơ ấu. Mãi đến khi nghỉ hưu tôi mới quyết định đến với văn chương. Năm 2003 tôi xuất bản tập thơ đầu của mình nhan đề Một đời thương. Năm 2005 tôi bắt tay vào việc dịch văn học.
Sở dĩ đến với văn chương muộn như vậy là bởi những tháng năm trẻ tuổi tôi làm công tác đo đạc và đã đặt chân lên hầu khắp các địa phương trên đất nước Việt Nam và Ba Lan. Giờ đây tôi cảm thấy việc dịch sách văn học chính là cách thiết thực của bản thân để trả ơn cả hai dân tộc.
Con thuyền thúng chở văn chương* Có ai đó trong gia đình, bạn bè, người thân phản đối khi lẽ ra được nghỉ thì ông lại lựa chọn công việc "âm thầm và bạc bẽo" (từ dùng của ông viện trưởng Viện sách Ba Lan) này?
- Ngược lại, tôi lại được khích lệ trong công việc "âm thầm và bạc bẽo" này đấy. Người đầu tiên đọc các bản dịch của tôi chính là vợ tôi, người luôn đồng hành với tôi suốt cuộc đời, kể cả những ngày đêm Điện Biên Phủ trên không giữa lòng Hà Nội cuối năm 1972 lẫn sau này khi phải bỏ sự nghiệp của mình, theo chồng con sang đất Ba Lan sinh sống.
Vợ tôi là nguồn cảm hứng quan trọng khi tôi viết những vần thơ trong tập Một đời thương và là người luôn động viên khích lệ, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi khi làm việc. Chính vợ tôi đã giúp tôi sửa lỗi chính tả, góp ý đối với những câu chữ khó hiểu, cung cấp cho tôi một số từ ngữ phù hợp..
Tác phẩm Chàng Tadeush là một trường ca dài tới hơn 500 trang, khi được tặng sách nhiều bạn bè thân thiết đã thú nhận chỉ đọc được một phần hoặc một nửa chứ không đọc đến hết, thế nhưng vợ tôi vẫn kiên trì đọc và góp ý cho tôi! Cuốn Nông dân vợ tôi đã bỏ ra hai tuần đọc kỹ từng câu từng chữ và nhận xét, góp ý rất cụ thể từng trang sách.
* Theo quan sát của cá nhân tôi, Ba Lan rất quan tâm đến việc quảng bá văn học Ba Lan ra thế giới. Với tư cách là một dịch giả, ông có đề xuất gì cho việc phát triển đội ngũ dịch văn học nói chung và dịch văn học Ba Lan nói riêng ra tiếng Việt?
- Tôi mới dự một hội nghị quốc tế các dịch giả văn học Ba Lan, tổ chức năm 2009 tại Krakow. Hội nghị có sự tham gia của vài trăm dịch giả đến từ khắp nơi trên thế giới, chủ yếu là những người quốc tịch khác nhau gốc Ba Lan, do Bộ Văn hóa Ba Lan tổ chức bốn năm một lần. Nội dung bàn về vấn đề dịch văn học Ba Lan ra thế giới, giới thiệu những tác giả và tác phẩm Ba Lan, trao giải thưởng cho các dịch giả có nhiều đóng góp, sinh hoạt các chuyên đề khác nhau như văn học cổ điển, văn học hiện đại, thơ, phê bình văn học, văn học thiếu nhi, tiểu thuyết trinh thám...
Tại Ba Lan có một tổ chức chuyên chăm lo việc giới thiệu văn học Ba Lan ra thế giới, đó là Viện Sách trực thuộc Bộ Văn hóa và di sản dân tộc của Ba Lan. Viện này có kinh phí trợ giúp việc giới thiệu văn học Ba Lan ra nước ngoài, tổ chức các hội nghị quốc tế các dịch giả văn học Ba Lan, mời các dịch giả sang Ba Lan làm việc, liên hệ và thường xuyên cung cấp các thông tin về văn học Ba Lan cho các dịch giả... Bản thân tôi cũng được viện này hỗ trợ và sẽ còn hỗ trợ nhiều trong việc dịch và xuất bản tác phẩm trong tương lai.
Tôi mong muốn nước ta nghiên cứu xem mô hình viện sách như vậy có thể áp dụng để giúp các dịch giả giới thiệu văn học Việt Nam ra thế giới hay không.
Cuối cùng xin cảm ơn báo TTCT và bạn đọc Việt Nam đã quan tâm tới những người dịch văn học, "những con ngựa thồ" - nói như dịch giả Hoàng Thúy Toàn, hay "những con thuyền thúng chuyên chở văn chương ra nước ngoài" như cách nói hóm hỉnh của nhà thơ Trần Ninh Hồ trong buổi giới thiệu cuốn Nông dân tại Trung tâm Văn hóa và ngôn ngữ Đông - Tây tại Hà Nội, ngày 16-11.
* Xin cảm ơn ông về những chia sẻ và xin chúc ông những thành công mới trong công việc đầy cảm hứng của mình.
Quê Việt tổng hợp (QV 127)