Chỉ huy trận đánh được Tướng Võ Nguyên Giáp đánh giá là “một trận đánh du lích kiểu mẫu ở đồng bằng Bắc Bộ”, tham gia Quốc dân Đảng rồi sau đó trở thành người Cộng sản, có công thống nhất tất cả các phe phái miền Nam trong những năm 1950, đó là Nguyễn Bình, Trung tướng đầu tiên của Quân đội quốc gia.
Lợi dụng Nhật đảo chính, bàn kế cướp đồn Bần Yên Nhân
Trên đường số 5 nối Hà Nội - Hải Phòng có đồn Bần Yên Nhân. Đồn có 1 trung đội lính khố xanh do 1 sĩ quan Pháp chỉ huy, kiểm soát trục đường bộ từ Bần tới Phố Nối. Viên đồn trưởng có cậu con trai đang theo học thầy giáo mà Nguyễn Bình quen biết. Ông đã vận động giác ngộ thầy.
 |
| Bức ảnh Trung tướng Nguyễn Bình khoác binh phục, đang ngồi trên lưng ngựa. |
Vì ông giáo thường ra vào đồn, tiếp xúc với nhiều binh lính nên đã tạo được một “cơ sở” trong đồn tên là Việt. Anh ta cung cấp nhiều tin tức quan trọng và lôi kéo được một số lính.
Ngày 9/3/1945, Nhật đảo chính Pháp ở Đông Dương. Lính tráng trong đồn hoang mang cực độ. Nhận thấy có thể lợi dụng điểm yếu này mà lực lượng ta có vũ trang đóng giả một tốp lính Nhật vào cướp đồn, tước vũ khí. Nguyễn Bình báo cáo gấp kế hoạch đánh đồn với Xứ ủy và được chấp thuận.
Ngày 10/3, ông tổ chức cuộc họp tại nhà ông Xuân ở Mỹ Hào. Ngày hôm sau, ông lại tổ chức khai hội tại nhà cụ Hai ở Buộm. Cuộc họp có các ông Nguyễn Trọng Luật (sau này là Vụ trưởng Vụ Bảo tồn - Bảo tàng), Trần Sâm (sau này là Phó bí thư Thành uỷ Hà Nội), Dũng, Vân, Lê Huỳnh… để triển khai kế hoạch đánh đồn.
Cánh đóng giả lính Nhật trực tiếp tấn công đồn do Nguyễn Bình phụ trách; 2 ông Luật và Sâm có nhiệm vụ khống chế tên lý trưởng Phách ở Bần không cho nó trở tay; 2 ông Lê Trung Hiệu và Đoàn Thế Hùng khống chế cầu Giai Phạm, không cho dân trong làng vì hiếu kì tràn ra đường, dễ gây ra tổn thất. Việc cắt đường dây điện thoại không cho liên lạc với Hà Nội và tỉnh lị Hưng Yên được giao cho các đồng chí Thắng, Chân, Thành Công.
Nhạc trưởng trận đánh du kích kiểu mẫu đồng bằng Bắc Bộ
Đêm 12/3/1945, khi các nhóm đã tập trung đầy đủ ở ngã ba Quán Chuột, cách quốc lộ 5 khoảng 200m, Xứ ủy viên Nguyễn Khang thay mặt Tổng bộ Việt Minh giao nhiệm vụ.
Tới “giờ G”, Nguyễn Bình, Nguyễn Ngọc Vân và Trần Phong khoác trên mình quân phục sĩ quan Nhật, lon gắn trên vai, băng đỏ đeo tay, đầu đội mũ thả che gáy, chân xỏ giày da có quấn ghệt dẫn đầu đội hình được trang bị súng ống. Riêng Nguyễn Bình có thêm thanh kiếm Nhật dắt chéo ngang hông, trông rất ngang tàng.
Ông Lê Liêm, Xứ ủy viên phụ trách phong trào Hưng Yên, trong vai viên thông ngôn tiếng Nhật, ăn mặc sơ-vin lịch sự, cùng đi theo. “Tốp lính Nhật” gõ chân rầm rập trên đường số 5, tiến thẳng tới cổng đồn. Một tiếng pháo nổ! Cổng đồn mở toang (do có nhân mối chuẩn bị sẵn bên trong).
Lực lượng ta hô “xung phong!”, rồi ào ạt xông vào làm địch không kịp trở tay. Cả trung đội lính hoảng hốt giơ tay hàng. Ta thu được 24 súng trường cùng 6 hòm đạn. Sau đó, lực lượng ta rút êm ngay trong đêm.
Sớm hôm sau, tin Việt Minh đánh đồn Bần được chuyền từ người này sang người khác. Bà con đi chợ Bần không ngớt lời khen Việt Minh có tài “xuất quỷ nhập thần, vào đồn như đi chợ”, “trong chớp mắt đã nẫng tay trên toàn bộ vũ khí của quân Nhật”.
Kẻ địch cố giấu kín tin này nhưng ở Hà Nội, Hưng Yên, đâu đâu ai cũng biết. Thắng lợi này củng cố thêm lòng tin của nhân dân vào cách mạng. Dân chúng hỉ hả đồn rằng “quân đỏ” đã về đồng bằng. Chỉ mấy tháng sau, Tổng khởi nghĩa nổ ra…
Khi đánh giá về trận đánh đồn đặc biệt này, Đại tướng Võ Nguyên Giáp nói đây là “một trận đánh du lích kiểu mẫu ở đồng bằng Bắc Bộ”.
Từ đảng viên Quốc dân Đảng trở thành Cộng sản
Nguyễn Bình tên thật là Nguyễn Phương Thảo sinh ngày 30/7/1908 tại Bần An Phú, Yên Mỹ, Hưng Yên. Là con trai thứ ba nên người làng gọi ông là Ba Thảo. Ngay từ nhỏ được ra Hải Phòng ăn học, ông sớm tham gia phong trào yêu nước, đến cuối năm 1926 bị đuổi học vì tham gia để tang cụ Phan Chu Trinh. Cuộc đời làm thợ trên tàu viễn dương bắt đầu…
Năm 1928, ông tham gia Việt Nam Quốc dân Đảng của Nguyễn Thái Học. Năm 1929, bị bắt ở Mac-xây (Pháp) rồi bị Toà đại hình Sài Gòn kết án, đày ra Côn Đảo.
Thời gian 1930-1935, ông và Trần Huy Liệu, Trần Xuân Độ cùng một số bạn tù Quốc dân Đảng được các tù cộng sản giác ngộ. Vì vậy, có tranh chấp quyết liệt trong nội bộ tù Quốc dân Đảng, dẫn đến việc Nguyễn Bình bị “đồng chí” của mình, trong đêm, dùng cán bàn chải đâm hỏng con mắt trái…
Năm 1935 được trả về quản thúc ở quê nhà, ông tỏ ra ngang tàng làm bọn tri huyện phải kính nể. Thanh niên có chí thì tập tụ bên ông tập võ, hát hò… Ông bắt mối với Tô Hiệu, Tô Quang Đẩu, Trần Huy Liệu, Hạ Bá Cang (Hoàng Quốc Việt)…
Những năm sau lại vào tù ra tội đến hai ba lần. Năm 1941, Mặt trận Việt Minh ra đời. Năm 1942, ông được Trung ương (trực tiếp là Hạ Bá Cang) giao nhiệm vụ mua sắm vũ khí, thuốc nổ chuẩn bị vũ trang.
Thống nhất các phe phái trong Nam Bộ
Sau khi được Bác Hồ phong Trung tướng năm 1948, Nguyễn Bình được giao nhiệm vụ vào Nam do tình hình ở đó đang phức tạp, có nhiều lực lượng, đảng phái. (Có một điều phải nhắc tới, khi đó ông chưa là Đảng viên Cộng sản!) Với năng lực và khả năng thu phục nhân tâm mà ông đã thống nhất được các phe phái trong Nam Bộ.
Đầu năm 1951, đoàn thanh tra của Bộ Tổng do ông Trần Mạnh Quỳ và Trần Thế Môn dẫn đầu, vào thanh tra công tác bộ đội Nam bộ. Ông Nguyễn Bình đã tiếp. Gần 60 năm đã qua, lão đồng chí Trần Thế Môn vẫn lưu giữ bức ảnh Trung tướng Nguyễn Bình khoác binh phục, đang ngồi trên lưng ngựa, với dòng chữ “Thân tặng đ/c Trần Thế Môn, Phó đoàn Thanh tra. Nam Bộ 12/5/1951 - Nguyễn Bình”.
Nhận được lệnh ra Bắc, ông vội thu xếp lên đường. Ngày 29/9/1951, tại biên giới Campuchia, ông bị giặc Pháp phục kích. Trận đánh không cân sức, ông và nhiều đồng đội hy sinh. Mãi tới năm 2000, hài cốt của ông mới được đồng đội và nhân dân 2 nước tìm được, đưa về an táng tại NTLS TP.HCM
Trần Kiến Quốc (Khoa học & Đời Sống)