Năm mới Giáp Ngọ 2014 đang tới. Trong tâm tưởng của người Việt Nam, Năm Mới mang hình tượng con ngựa cùng một số ý nghĩa biểu tượng khác báo hiệu những gì ? Một số nhà nghiên cứu, nhà văn, nhà hoạt động xã hội từ nhiều miền tại Việt Nam chia sẻ với RFI một vài suy nghĩ về vấn đề này.
Tạp chí Cộng đồng của RFI tuần này xin chuyển đến quý thính giả những cảm nghĩ của một số nhà nghiên cứu, nhà văn, nhà hoạt động xã hội từ nhiều nơi trên đất nước Việt Nam vào một thời điểm đặc biệt của năm, khi đông đảo người Việt đều có tâm nguyện hướng về gia đình, lắng tâm trở lại cội nguồn, trở lại những gì sâu xa nhất, để từ đó hướng đến tương lai với những cảm nhận mới, hy vọng mới và sinh lực mới. Mong sao hoặc điều này, hoặc điều khác trong những chia sẻ trước thềm Năm Mới mang lại một điều gì đó bổ ích cùng quý vị.
Tham gia vào tạp chí hôm nay, có tiếng nói của các nhà nghiên cứu Nguyễn Tiến Văn (từ Sài Gòn), Nguyễn Đắc Xuân (từ Huế), nhà lịch học Lê Thành Lân, nhà văn Võ Thị Hảo và nhà hoạt động xã hội Ngô Thị Hồng Nhung (từ Hà Nội).
Biểu tượng Ngựa « nhanh » - « sang trọng »
và những ám ảnh về thực trạng đất nước
Trong số các biểu tượng động vật liên quan đến thời gian, « ngựa » được coi là một con vật đặc biệt thông minh, khôn ngoan, được con người yêu quý, ngựa mang một ý nghĩa tinh thần phong phú, tạo nên những ảnh hưởng mạnh mẽ, đa dạng và tích cực trong đời sống văn hóa Việt Nam. Theo một số quan niệm, ngựa còn là biểu tượng của sự kiên nhẫn, bền bỉ, trung thành, là con vật mang lại may mắn, tài lộc... « Mã đáo thành công » là lời chúc thường được mọi người trao nhau mỗi dịp đầu năm « con ngựa ».
Trước hết, xin mời quý vị nghe một số chia sẻ của nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân về ý nghĩa của năm Giáp Ngọ đối với ông và đối với đất nước.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân : Năm nay là năm con ngựa, phần lớn người ta nói đến con ngựa là nhanh. Về phương diện chung, đất nước Việt Nam của tôi hiện nay người ta quan tâm đến vấn đề kinh tế, tôi hy vọng là năm Giáp Ngọ này kinh tế sẽ tốt hơn, chạy nhanh hơn. Đối với bản thân tôi, tôi lại thấy rằng mình cũng phải chạy đua với « ngựa », do mình bị thúc ép bởi thời gian còn lại của cuộc đời quá ít. Do đó, càng chạy nhanh thì càng có hiệu quả hơn, không còn thì giờ để chậm trễ, để hẹn với ngày mai nữa.
Về không khí chung, con ngựa gần gũi với con người và có vẻ nó sang trọng. Thường là nó xuất hiện ở những nơi sang trọng, đàng hoàng, chứ không phải ở những nơi bẩn thỉu, như con heo, con gà, hay con trâu. Tôi nghĩ rằng, cái văn hóa của Việt Nam « chạy nhanh », nhưng phải «sang trọng ». Mấy năm qua văn hóa Việt Nam cũng có phát triển, nhưng cũng có những biểu hiện đạo đức tầm thường, có thể là đôi khi không xứng đáng với đất nước Việt Nam đổi mới hội nhập như thế này. Đó là cảm tưởng của tôi trong năm Ngọ này.
Nhà văn Võ Thị Hảo đưa ra một cái nhìn khác về triển vọng của năm con Ngựa, dựa trên những đối chiếu với hiện trạng đời sống của xã hội Việt Nam theo cảm nhận của bà.
Nhà văn Võ Thị Hảo : Từ trước đến giờ người ta vẫn quan niệm sinh tuổi Ngọ là… (tốt - ndr). « Người ta tuổi Ngọ, tuổi Mùi, tôi nay tủi cực ngậm ngùi tuổi Thân » chẳng hạn. Thông thường, người Việt Nam hy vọng năm ngựa sẽ tốt hơn năm tỵ. Một trong những điều khiến con người có thể sống được là tự an ủi mình. Xung quanh thế giới bất ổn quá, hoang lạnh, quá nhiều điều mà mình không thể thay đổi được. Và con người phải chịu nhiều tai họa, nên người ta cứ muốn một điểm tựa. Điểm tựa đó có thể là vào tín ngưỡng, hoặc tôn giáo, hay là một niềm tin có thể là vu vơ như vậy thôi. Nhưng đây là cái mà con người từ trước đến nay vẫn dựa vào.
Thực ra, với năm ngựa đang tới ở Việt Nam, tôi nghĩ rằng không hứa hẹn gì nhiều. Chỉ một hai vụ án đưa ra là thấy sự mục ruỗng của ngành ngân hàng, của nền kinh tế Việt Nam, đã bị các cá nhân lạm dụng tới mức khủng khiếp như thế nào. Đến mức mà ngay cả những người hay nói thẳng, những người đã tiên liệu, cũng không thể tiên liệu được. Ác mộng mình cũng không thể nghĩ ra được điều đó. Với cái chết của rất nhiều doanh nghiệp, rất nhiều người thất nghiệp ở Việt Nam bây giờ, nạn nhân của những sự tham lam, sự quản lý lỏng lẻo của ngành ngân hàng, của một nền kinh tế độc quyền, thì bây giờ nền kinh tế chúng ta sẽ hy vọng được vào điều gì ? Không biết bao nhiêu thập kỷ nữa để khắc phục được điều này. Chúng ta có thể hy vọng gì, khi những người nói thật cũng có thể bị bắt vào lúc nào đó ! Tôi mong rằng, nếu có một sự cải cách thực sự, một cải cách thể chế, thay đổi tận gan ruột, thì có thể hy vọng mang lại điều gì đó cho năm ngựa.
« Ngọ » : cơ hội cho giác ngộ, và « chất thơ » của mê tín
Năm Giáp Ngọ không nên chỉ được nhìn là năm con Ngựa. Nhà nghiên cứu Nguyễn Tiến Văn nhấn mạnh đến một tính chất khác của biểu tượng Ngọ.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Tiến Văn : Chữ Ngọ sự thực không có dính gì đến con ngựa. Cần nói rằng tên của các chi với các hình tượng con vật là không dính với nhau. Trong chữ nho, muốn gọi ngựa, người ta dùng chữ « mã ». Ngọ trong chữ nho là chính giữa đỉnh đầu. Cho nên cửa mà vua tiếp các quan ở triều đình gọi là « Ngọ môn ». Giờ Ngọ là giờ chính giữa trưa, khi mặt trời chiếu xuống không có một cái bóng nào cả. Ngọ chính là lúc ánh sáng chiếu xuống huy hoàng nhất của một ngày. Và trong vòng 12 năm, Ngọ là dấu hiệu ở giữa.
Cái giờ phút linh thiêng nhất, giờ phút quan trọng nhất, gần như có thể nói là giờ phút quang vinh, giờ phút giác ngộ, người ta gọi là « Ngọ ». Thành ra trong tác phẩm Zarathoustra của Nietzche ca tụng cái « Grand Midi » tức là cái « chính Ngọ ». Qua cái đó và với hình tượng đó, tôi chỉ có hy vọng rằng năm Giáp Ngọ, riêng với người Việt chúng ta, có lẽ giác ngộ nhiều hơn về những đau thương, hy sinh, những lầm lạc của ông cha mình, mà sống với nhau tốt lành hơn. Nếu mà nghiên cứu và suy tư thâm sâu thì chuyện đó quan trọng hơn là hình tượng con ngựa, theo tôi là như vậy.
Mặc dù không phải là người ca tụng các khoa bí truyền giải đoán vận mệnh con người, xã hội qua năm tuổi tháng tuổi…, nhưng nhà nghiên cứu Nguyễn Tiến Văn vẫn nhìn nhận ở những truyền thống này nhiều tác động tích cực đối với con người.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Tiến Văn : Lúc trước, tôi là một người rất có thành kiến về chuyện gọi là mê tín, dị đoan như vậy. Cho đến khi tôi đọc được một câu của thi hào Goethe, người Đức. Ông nói một câu mà mình thấy mình phải xét lại thành kiến của mình. Ông ấy nói rằng, « mê tín » là « chất thơ của đời sống ». Vậy thì cái thơ đó có làm cho đời sống đẹp hơn, vui hơn, đáng sống hơn hay không ? Một ví dụ rất đơn giản thôi, nếu trai gái tin rằng có trăng già, có nguyệt lão « xe duyên » và lấy sợi chỉ đỏ cột chân người con trai và con gái với nhau. Nói như thế, mình có thể xếp vào mê tín dị đoan, hoặc không có cơ sở khoa học cũng được, nhưng nếu nói theo ông Goethe, đây là chất thơ của đời sống.
Mà không chỉ là chất thơ mà còn là chất thuốc nữa. Nếu những cặp gái trai, vợ chồng, yêu nhau, lấy nhau rồi đổ vỡ chẳng hạn…, thì lấy cái gì để an ủi cho họ. Nếu họ cho rằng cái đó là duyên số, là số phận, thì họ bớt trách mình, bớt oán thán người khác thì khiến cho họ dễ sống hơn. Còn điều này có khoa học, có thực chứng hơn không, thì lại là một vấn đề khác.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Tiến Văn đặc biệt chú ý đến khía cạnh chất thơ, chất thuốc, nâng đỡ tâm hồn con người, trong những cách lý giải về biểu tượng huyền bí của năm, trong khi đó, nhà văn Võ Thị Hảo hết sức ảm ảnh bởi thực trạng mê tín trầm trọng trong xã hội Việt Nam, mà trong rất nhiều trường hợp có gắn với quan niệm về những chi phối vô hình, những chi phối của « thiên can », « địa chi »..., đặc biệt thông qua các mạng lưới « pháp sư », « thầy bói »…
Nhà văn Võ Thị Hảo : Có một điều rất là buồn, là rất nhiều người Việt Nam bị lợi dụng, bị nô lệ hóa bằng sự mê tín. Con người Việt Nam thờ phụng hay làm một chuyện gì đó không có được một sự minh triết. Tôi không muốn nói tất cả, nhưng chuyện này rất phổ biến. Chẳng hạn như việc thờ cúng lẫn lộn, cây đa cũng thờ, một hòn đất cũng sợ… Người Việt Nam sợ người chết hơn người sống. Từ đây có thể giải thích căn nguyên vì sao Việt Nam lại ở trong tình trạng lạc hậu khốn khổ lâu dài như thế. Mọi người thường nghe những ông thầy phán, rồi mang tiền đặt vào tay tượng Phật, tượng Thần…, kính sợ từ con hươu, con hổ, con mèo, con rắn… Thế thì còn gì nữa ? Con người ở đâu ? Con người quỳ mọp, bị nô lệ, kể cả về vật chất và tinh thần. Đấy là điều thương đau !
« Năm Ngọ » với người « tuổi Thân » : Hiểu tử vi để vượt tử vi
Là người quan tâm đến tử vi để suy ngẫm về bản thân, nhà văn Võ Thị Hảo, người sinh vào tuổi Thân chia sẻ một số suy nghĩ của bà về những mặt hay, mặt dở của người tuổi Thân trong năm Ngọ. Nhà văn Võ Thị Hảo nhấn mạnh đến ý hướng vượt thoát những quy định của số phận, một khi con người thức nhận được bản tính sâu xa của chính mình.
Nhà văn Võ Thị Hảo : Tôi thấy năm Ngọ cũng có một số điều hay, theo như tôi tự tìm hiểu. Về mặt tình cảm, về mặt sự nghiệp, thì có thể cũng do thấy không viết thì sẽ ăn năn, nên sẽ cố gắng để hoàn thành một cuốn tiểu thuyết
Năm nay, nếu không cẩn thận, có thể tôi sẽ gặp « họa miệng tiếng ». Mà họa miệng tiếng, thì đối với những người viết thẳng, hoặc là nói thẳng như thẳng như tôi, thì năm nào chẳng có ! Mình cũng không tính chuyện tránh làm gì. Nếu là một người đi đường, thấy một nhà đang bị trộm cướp chẳng hạn, mà lại muốn tránh, thì dù không muốn trực tiếp ra tay bắt cướp, nhưng ít ra anh phải chạy ra gọi những người khác. Nếu anh muốn tránh họa miệng tiếng, thì đương nhiên là cướp hoành hành. Rất tiếc là người Việt Nam, đa phần đều sợ họa miệng tiếng, mà chọn cách im lặng. Tôi thì cũng không phải là dũng cảm gì ! Nhưng mà tôi cũng cố gắng, không tránh họa miệng tiếng ! Đây là đang nói « miệng tiếng lớn », vì sự thật mà có họa miệng tiếng, hoặc là vì quyền lợi của cộng đồng, trong đó đương nhiên có mình.
Vậy cho nên hiểu biết, nhưng phải để mà sợ hãi. Mà hơn nữa, tôi thấy có một điều đúng là tuổi Thân của tôi trong tử vi, trong « bản mệnh » cũng có phán một điều là : Đó là một người luôn luôn đi ngoài khuôn khổ. Hồi bé, tôi thấy mình rất ngoan và rất hiền, mà càng ngày càng bướng hơn, càng ngang hơn, tức là càng ngày càng không tuân theo các khuyên giải của khoa tử vi này. Nhưng chính điều đó cũng tạo nên số phận của mình, và tính cách của mình đã «chọn » số phận (hay tạo số phận – ndr), không kêu ca gì nữa.
Giáp Ngọ 1954 - Giáp Tý 1984 – Giáp
Ngọ 2014 :
Hy vọng mơ hồ vào một tiến triển tuần hoàn của xã hội
Với chu kỳ 10 năm lặp lại một lần, hay 60 năm lặp lại một lần… của lịch pháp truyền thống, chứa đựng nhiều điều bí ẩn, phảng phất đâu đó một niềm hoài vọng rằng những « bước đi của thời gian » có thể sẽ được lặp lại cùng với những đổi thay lớn lao, như chia sẻ dưới đây của nhà nghiên cứu Nguyễn Tiến Văn :
Nhà nghiên cứu Nguyễn Tiến Văn : Năm 2014 là vừa đúng chu kỳ 60 năm với năm Giáp Ngọ 1954, năm đất nước phân đôi bằng vĩ tuyến 17, qua hiệp định Genève. Có lẽ tất cả người Việt Nam cũng mong mỏi là qua một chu kỳ 60 năm như thế, thì Việt Nam mình vượt được một chặng đường gian khổ và có thể mở ra một hành trình tốt đẹp hơn cho tương lai.
Cả thế giới đều biết tác phẩm « 1984 » của George Orwell. Sở dĩ Orwell chọn năm 1984, vì trong thời gian ông làm cảnh sát cho đế quốc Anh ở Miến Điện. Ông ấy gặp được một ông già rất rành về lịch pháp, và được giảng về chu kỳ ba lần 60 năm : 60 năm đầu là Thượng nguyên, 60 năm tiếp theo là Trung nguyên và 60 năm còn lại là Hạ nguyên. Năm 1984 là năm Giáp Tý, năm mở đầu của một chu kỳ 180 năm. Orwell chọn 1984 là sự khởi đầu cho một kỷ nguyên toàn trị, với cảnh báo rằng đây không phải là một cực lạc quốc, không phải là một thế giới an bình, mà là một thế giới toàn trị. Trong đó, con người bị kiểm soát không chỉ về thân, mà cả về tâm, không chỉ bị kiểm soát bằng cảnh sát, mà tự mình kiểm soát chính mình (tác phẩm khoa học – giả tưởng « 1984 » của Orwell về một xã hội toàn trị tại Anh Quốc, xuất bản năm 1949, dựa trên những thực tế của chế độ toàn trị Xô Viết – ndr).
Có một sự trùng hợp lạ lùng là Giáp Tý là 1984, thì năm đổi mới ở Liên Xô (cũ) là 1985, ở Việt Nam là 1986