Khi đi máy bay lâu, hay sau
khi bị gẫy chân có thể sinh bệnh huyết khối tĩnh mạch.
Đây là một trong các bệnh nặng nhất về mạch máu.
Bệnh hay có nguy cơ bị mắc ở tuổi cao, nhưng gần đây
xuất hiện cả ở giới trẻ, ví dụ như ở phụ nữ hay
dùng thuốc tránh thai. Nếu phát hiện quá chậm, bệnh có
thể gây tắc máu ở phổi dẫn đến tử vong. Tại sao
chúng ta chậm khi chữa bệnh này và liệu chúng ta có cách
nào để tự bảo vệ mình hay không? – phóng viên của
Onet, cô Ela Dziob-Radziszewska (EDR) phỏng vấn giáo sư
Witold Tomkowski (WT), chuyên gia bệnh tim mạch, Chủ
tich Quỹ Ba lan "Thrombosis" chống bệnh huyết khối
tĩnh mạch.
EDR:
Nhiều người Ba Lan đi nghỉ. Đi máy bay, xe ca, ngồi
cố định lâu ở một vị trí rất thuận lợi cho bệnh
huyết khối tĩnh mạch. Vậy làm thế nào để tự bảo
vệ mình?
WT:
Quan trọng nhất là khi đi du lịch, khi chúng ta bị ngồi
cố định trong máy bay hay ô tô, thỉnh thoảng phải nghỉ
để vận động chân tay. Khi đi ô tô cứ 1 tiếng đến
1,5 tiếng ta nên dừng xe. Tập nhún chân vài lần, ngồi
xuống đứng lên và chạy một tý tại chỗ. Như thế nó
kích thích bắp cơ và tuần hoàn máu. Còn nếu đi tàu
thủy thì nên lên boong phơi nắng một chút.
Đây là điều cơ bản
mọi người nên làm. Những người đã có bệnh huyết
khối tĩnh mạch sâu hay nghẽn động mạch phổi nên đặc
biệt lưu ý hơn. Trước khi đi phải đi gặp bác sỹ gia
đình hay bác sỹ chuyên môn phụ trách mình.
EDR:
Có thể khuyên những người đi du lịch gì nữa?
WT:
Họ nên chọn quần áo thích hợp. Tránh mặc các đồ bó,
thắt lưng bó bụng, tất có nịt. Tốt nhất đi tất
ngắn, dùng các loại tất mỏng có độ nén dùng cho các
nhà thể thao tập môn chạy.
Thứ
ba là chọn thực đơn. Nên tránh rượu lúc đi đường,
hãy chọn nước khoáng hay nước có nhiều chất điện
phân, ví dụ như nước cà chua.
EDR:
Làm gì để phát hiện bệnh huyết khối tĩnh mạch sớm?
Bạn nên lo khi thấy các triệu chứng gì?
WT:
Có rất nhiều triệu chứng. Trước hết là đau, màu đỏ,
cảm giác quá nóng một chân, chân to nhỏ khác nhau và bị
phù. Bệnh có mức độ khác nhau. Ở nhiều bệnh nhân
bệnh xuất hiện không có triệu chứng gì, chỉ có ở
một số ít người mọi triệu chứng lại xuất hiện
cùng một lúc. Do vậy kiến thức về bệnh rất quan
trọng. Đáng tiếc là nền y tế Ba Lan không nhậy cảm
lắm với bệnh này. Mà nếu phát hiện sớm, dùng các
biện pháp chữa hợp lý hay chữa sớm thì bệnh sẽ khỏi
với phần lớn bệnh nhân. Và ta tránh được các trường
hợp đột nhiên ngất hay các hậu quả nặng nề như tắc
động mạch phổi dẫn đến tử vong.
EDR:
Đúng vậy, người ta hay bảo bệnh huyết khối tĩnh mạch
là „kẻ giết người thầm lặng” mà.
WT:
Đúng là vì thế vì có khi trong một thời gian dài bạn
không thấy triệu chứng gì lớn. Có thể hơi đau một tý
đùi hay bắp chân mà bệnh nhân không để ý. Theo kinh
nghiệm riêng của tôi khi nghiên cứu về bệnh và tìm các
nguyên nhân thì tôi thấy có hiện tượng huyết khối
tĩnh mạch nằm sâu trong chân ở các người bệnh trước
đó đã biết là bị nghẽn động mạch phổi. Thế hóa
ra là họ đã bị huyết khối ở tĩnh mạch sâu mà khi
khám không thấy có tý dấu hiệu bên ngoài nào! Vì thế
rất quan trọng là khi bệnh nhân có bất cứ điều gì
khác thường thì nên đi khám ngay, cái đó rất có lợi
cho mình. Tôi còn phải nhấn mạnh là bệnh đông
huyết-nghẽn mạch là một trong ba bệnh hay gặp nhất và
nguy hiểm nhất của hệ tuần hoàn cùng với nhồi máu cơ
tim và bệnh tai biến mạch máu não.
EDR:
Ai có nguy cơ mắc bệnh này nhất? Người già, trẻ, phụ
nữ hay nam giới?
WT:
Tần số xuất hiện các triệu chứng bệnh (tôi nói về
bệnh huyết khối tĩnh mạch sâu và tắc nghẽn động
mạch phổi, gọi chung là bệnh đông máu-tắc nghẽn), là
khoảng từ 200-300 trường hợp/100 000 người, tức hàng
năm có gần 100-120 nghìn người Ba Lan mắc bệnh này.
Người già (trên 80 tuổi) có nguy cơ cao hơn.
Chỉ có 40% bệnh nhân
chết vì tắc động mạch phổi được chẩn đoán sớm
mà thôi. Ở Liên minh Châu Âu, số người chết ước tính
vì bệnh tắc động mạch phổi mỗi năm là khoảng 500
nghìn người. Vậy tính theo dân số Ba Lan, chúng ta có vài
chục nghìn người chết mỗi năm do bệnh này. Con số đó
nói lên tầm quan trọng của bệnh. Thời gian từ lúc có
các dấu hiệu đầu tiên đến lúc chẩn đoán bệnh chính
xác ở Ba Lan lâu hơn nhiều so với các nước Tây Âu.
EDR:
Nếu ta bị thương, ví dụ như gẫy chân thì hình như vấn
đề này có thể xuất hiện?
WT:
Trong trường hợp bệnh huyết khối tĩnh mạch sâu thì
các nguy hiểm lớn nhất đợi ta là khi phải nằm bệnh
viện để mổ xương, ổ bụng hay lồng ngực. Khi đó các
bác sỹ phải đánh giá các nguy cơ xuất hiện rối loạn
đông-tắc mạch máu và chọn biện pháp dùng thuốc hay
các phương pháp khác để đề phòng – ví dụ như cho đi
các loại tất chân dài chống đông máu. Hoặc sử dụng
đồng thời cả hai biện pháp. Còn nếu bệnh nhân nhập
viện do trụy tim, khó thở, bệnh cấp tính, nhiễm trùng
hay bệnh khớp thì ở các khoa đó người ta cũng phải áp
dụng các biện pháp đề phòng bệnh này. Phần lớn các
ca phẫu thuật lớn về xương kéo theo nguy cơ lớn xuất
hiện các biến chứng loại này. Do vậy, ở các khoa ngoại
việc phòng bệnh đông huyết khá phổ biến (cho 60-70%
bệnh nhân), nhưng ở các khoa khác thì các bác sỹ ít đề
phòng nó hơn và chỉ có khoảng 30% bệnh nhân được có
áp dụng biện pháp phòng bệnh này.
EDR:
Vậy tại sao các bác sỹ ít biết về bệnh như thế?
WT:
Lý do là họ có quá ít kiến thức khi học đại học,
không có thông tin và ít đọc. Mà lẽ ra mỗi bệnh nhân
khi nhập viện phải được xét và phân loại xem nguy cơ
mắc bệnh đông huyết theo các cấp: "ít", "trung
bình" hay "cao".
EDR:
Hình như giữa bệnh ung thư và bệnh huyết khối tĩnh
mạch có mối quan hệ với nhau?
WT:
Bệnh bệnh huyết khối tĩnh mạch có mức khác đối với
các bệnh nhân bị ung thư. Nếu bệnh nhân mắc ung thư ác
tính lại có bệnh huyết khối tĩnh mạch hay tắc động
mạch phổi thì việc này làm giảm việc chữa lành bệnh
hay giảm cách chữa thích hợp. Việc các bác sỹ chữa và
bệnh nhân bị ung thư biết về vấn đề này có thể
quyết định sự sống còn. Do vậy, nhận biết đúng bệnh
huyết đông ở phổi và chọn cách chữa đúng ở bệnh
nhân bị ung thư rất quan trọng.
EDR:
Vâng, còn rượu và thuốc tránh thai có ảnh hưởng đến
sự phát triển của bệnh huyết khối tĩnh mạch ra sao?
WT:
Uống thuốc tránh thai bao giờ cũng tăng nguy cơ đông
huyết-tắc mạch. Khi đó nguy cơ mắc bệnh tăng chừng 5
đến 6 lần với các phụ nữ trẻ. Nhưng tần xuất về
biến chứng của bệnh đông huyết-tắc mạch ở phụ nữ
trẻ lại ít hơn so với dân cư nói chung. Do vậy, không
có mối nguy cơ chung. Ngược lại, các bác sỹ cho đơn
thuốc tránh thai bao giờ cũng nên hỏi các phụ nữ trẻ
xem họ có bao giờ đã bị bệnh huyết khối tĩnh mạch
sâu hay chưa, hoặc trong gia đình họ đã có ai bị bệnh
này không. Nếu có rồi thì bác sỹ nên cho làm một loạt
xét nghiệm xem thuốc tránh thai loại đó có gây thêm nguy
cơ mắc bệnh cho họ không.
EDR:
Thế nghĩa là bệnh này có yếu tố di truyền ạ?
WT:
Trombofilia là bệnh mà ta có thể chia ra loại bẩm
sinh và bị mắc bệnh. Loại bẩm sinh sẽ liên quan đến
di truyền. Nếu trong gia đình đã có ai bị bệnh, thì nên
nghĩ đến việc làm một số xét nghiệm để khẳng định
hay loại trừ có bệnh trombofilia bẩm sinh. Không may
là hiểu biết của xã hội về vấn đề này còn rất
ít, kiến thức chung về bệnh không nhiều.
EDR:
Vấn đề lớn nhất khi điều trị bệnh này là gì?
WT:
Chúng ta có nhiều loại thuốc, khá đơn giản khi dùng, có
loại tiêm dưới da, có loại truyền qua máu, có loại
thuốc uống. Vấn đề duy nhất ở đây là các thuốc
viên loại mới nhất, tác động trực tiếp đến việc
đông máu giá khá đắt. Ngược lại, nếu nói về kết
quả điều trị và độ an toàn khi điều trị thì chúng
tôi có kết quả khá tốt. Nhờ việc dùng các thuốc
thích hợp, chúng tôi đã hạn chế việc mắc lại bệnh
đông huyết-tắc mạch về con số 2%, các biến chứng sau
khi đó chỉ còn rất ít, mức 1%.
EDR:
Bệnh huyết khối tĩnh mạch hay bị nhầm với bệnh gì?
WT:
Nếu không làm xét nghiệm siêu âm hệ mao mạch nằm sâu,
đây là cách xét nghiệm rẻ nhất để chẩn đoán bệnh
thì bệnh này có thể bị nhầm với rất nhiều bệnh
khác như: thành mạch yếu, thay đổi do bị viêm, sưng hệ
bạch huyết, túi Becker...
EDR:
Vậy tại sao ít người đi khám và coi thường các triệu
chứng như thế?
WT:
Theo tôi đấy là do hiểu biết của mọi người về bệnh
quá ít. Chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu và chứng
minh được là nếu bệnh nhân biết một số thứ về các
triệu chứng bệnh thì các kết quả dương tính của các
xét nghiệm về bệnh huyết khối tĩnh mạch tăng lên đáng
kể.
EDR:
Giá trung bình chữa bệnh này ở Ba Lan là bao nhiêu, liệu
mọi người có đủ tiền chữa bệnh hay không?
WT:
Khó có thể nói chính xác, mọi thứ phụ thuộc vào loại
thuốc sử dụng. Nếu thoạt đầu ta chữa dùng thuốc
heparyn, sau đó dùng các thuốc thuộc nhóm vitamin K,
thì các thuốc này rất rẻ. Ngược lại, nếu dùng các
thuốc thế hệ mới nhất, thì tiền thuốc hàng tháng cỡ
hơn một trăm złoty.
EDR:
Thưa giáo sư, ông tham gia Quỹ Ba lan chống bệnh huyết
khối tĩnh mạch có tên là THROMBOSIS. Trong thực tế Quỹ
này làm việc gì?
WT:
Hiện chúng tôi hoạt động giáo dục cho xã hội và cũng
cho giới bác sỹ nữa, tăng sự hiểu biết về bệnh.
Chúng tôi cũng chia sẻ các thành tựu mới về chẩn đoán
và chữa bệnh, phổ biến các biện pháp phòng bệnh. Rất
tiếc là Quỹ trong thời gian gần đây gặp nhiều khó
khăn, chủ yếu là sự quan tâm của các nhà tài trợ về
hoạt động này hướng đến đông đảo dân chúng bình
thường, chứ không phải chỉ cho lớp người giầu.
Thỉnh thoảng chúng tôi
cũng nhận các thư của mọi người mô tả quá trình mắc
bệnh và cố gắng giúp họ. Ở Mỹ họ cũng có một quỹ
tương tự được không chỉ ngành công nghiệp dược ủng
hộ mà cả nhiều tổ chức khác nữa. Nhưng ở Ba Lan đến
giờ rất tiếc là Quỹ chưa được một đề nghị ủng
hộ nào.
Ở
trên một trang mạng, người ta khuyên người đã bị bệnh
phải:
1. Tránh đứng lâu và
ngồi lâu. Nếu phải đứng, nên thỉnh thoảng đổi chân,
dập gót mạnh, sau mỗi giờ tập động tác đứng lên
ngồi xuống vài cái. Khi ngồi thay đổi vị trí thường
xuyên và không gác chân lên nhau.
2. Khi nằm nghỉ giơ cao
chân lên.
3. Giảm cân.
4. Buổi sáng và tối tắm
nước nóng lạnh thay đổi. Bắt đầu bằng nước ấm,
sau đó từ ấm sang lạnh rồi kết thúc bằng nước ấm
(nhưng không quá nóng). Thời gian nước ấm chảy lâu hơn
nước lạnh chừng hai đến ba lần.
5. Bỏ hút thuốc hay hạn
chế hút. Chất nikotin làm hẹp mạch máu và vôi hóa mạch;
nếu phụ nữ dùng thuốc hooc-môn tránh thai và hút thuốc,
thì có nguy cơ bị bệnh này cao.
6. Không đi tắm hơi,
không tắm nước nóng, không nằm sấp phơi nắng, không
cạo lông chân bằng sáp nóng. Mùa đông đến chỗ làm
thay giầy cao cổ bằng giầy bình thường.
7. Vận động sẽ cải
thiện tuần hoàn và rắn bắp cơ. Nên nhảy dây, nằm làm
động tác đạp xe và cắt kéo. Đi xe đạp, bơi, chạy
(không nên: trượt tuyết, cưỡi ngựa, chèo thuyền, chơi
tenis, tập tạ).
8. Chọn giầy tốt, là
loại giầy gót không cao và thấp quá, có đế rộng. Tốt
nhất cao 2,5-3 cm. Nếu bạn bị bệnh bàn chân bẹt, đệm
thêm các miếng đệm vào trong giầy.
9. Không mặc quần áo lót
và mặc quần chật. Không đi các loại tất ngắn hay tất
chân cao có nịt quá chặt. Tham khảo ý kiến bác sỹ về
đi các tất đặc biệt.
10.
Ăn giàu chất xơ và vitamin C, tránh bị táo bón. Thực đơn
có nhiều vitamin C và rutin (vitamin P). Vitamin P có nhiều ở
một loại hạt bo bo (kasza gryczana), hành, cà rốt, chanh.
Vitamin C có ở ớt đỏ, súp lơ xanh (brokuł), quả kiwi và
cà chua. Để làm tăng tính đàn hồi của thành mạch nên
uống chè bằng cây tầm ma gốc lạ (pokrzywa) và cây bồ
công anh Trung Quốc (mniszek lekarski, danh pháp khoa học:
Taraxacum officinale).
11.
Bôi kem, mát sa bóp chân từ gót lên phía đùi.
NHV
(theo Onet.pl và Internet)
