SAFE 0% là một cơ chế được đề xuất để tài trợ cho việc hiện đại hóa quân đội Ba Lan, được Tổng thống Karol Nawrocki công bố vào ngày 4 tháng 3 năm 2026, với sự hợp tác của Chủ tịch Ngân hàng Quốc gia Ba Lan (NBP) Adam Glapiński.
Chương trình này được coi là một giải pháp thay thế cho khoản vay SAFE của EU (Hỗ trợ mua sắm và phát triển trang thiết bị, đạn dược cho quốc phòng).
Kế hoạch SAFE 0% giả định phân bổ 185 tỷ PLN cho trang thiết bị quân sự. Không giống như các khoản vay của EU, cơ chế của Ba Lan sẽ không tính lãi suất (do đó có tên gọi "0%"). Đề xuất này liên quan đến việc sử dụng các cơ chế tài chính của Ngân hàng Quốc gia Ba Lan. Ngoài ra, nó không bị giới hạn trong việc mua sắm thiết bị chỉ từ các nhà sản xuất châu Âu, đây là một trong những mối lo ngại được nêu ra bởi chương trình SAFE của EU.
(Ảnh (Przemysław Keler): Họp báo chung của tổng thống và chủ tịch NBP Ba Lan)
Sự khác biệt giữa EU SAFE và SAFE 0% là nguồn vốn và chi phí trả nợ. Dưới đây là phân tích chi tiết về cả hai chương trình:
1. Nguồn tài trợ và tiền tệ
EU SAFE: Dựa trên khoản nợ chung của Liên minh châu Âu thông qua việc phát hành trái phiếu, Ba Lan sẽ nhận được khoảng 43,7 tỷ euro (gần 200 tỷ PLN) dưới dạng các khoản vay bằng euro. Điều này tiềm ẩn rủi ro tỷ giá hối đoái – nếu đồng zloty suy yếu, việc trả nợ sẽ trở nên đắt đỏ hơn.
Ba Lan SAFE 0%: Giả định nguồn tài trợ trong nước trị giá 185 tỷ PLN, dựa trên các cơ chế của Ngân hàng Quốc gia Ba Lan. Nguồn vốn sẽ đến từ lợi nhuận của Ngân hàng Quốc gia Ba Lan đưa vào ngân sách nhà nước, loại bỏ sự phụ thuộc vào thị trường bên ngoài và rủi ro liên quan.
2. Chi phí tài chính
EU SAFE: Mặc dù các khoản vay được mô tả là lãi suất thấp (còn gọi là "các khoản vay rẻ"), nhưng chúng vẫn phát sinh chi phí lãi suất mà Ba Lan sẽ phải trả trong nhiều thập kỷ, có thể đến năm 2070.
Ba Lan SAFE 0%: Như tên gọi cho thấy, chương trình này nhằm mục đích không tính lãi suất. Theo các tác giả của đề xuất, điều này sẽ tránh được việc chi hàng tỷ zloty chỉ riêng cho việc trả nợ.
3. Mua sắm và Tự chủ Công nghiệp
EU SAFE: Chương trình nhấn mạnh việc tăng cường nền tảng công nghiệp châu Âu. Mặc dù chính phủ tuyên bố rằng 80% số tiền sẽ dành cho các công ty Ba Lan, nhưng các cơ chế của EU thường thúc đẩy việc mua sắm chung trong EU.
SAFE Ba Lan 0%: Đề xuất này nhấn mạnh chủ quyền hoàn toàn. Ba Lan sẽ có quyền tự do lớn hơn trong việc quyết định mua thiết bị từ các thị trường ngoài châu Âu (ví dụ: Hoa Kỳ hoặc Hàn Quốc) mà không cần phải tuân thủ các yêu cầu hợp tác của EU.
4. Điều kiện
EU SAFE: Là một công cụ của EU, việc giải ngân quỹ về mặt lý thuyết có thể được liên kết với cái gọi là cơ chế điều kiện liên quan đến pháp quyền, điều này làm tăng nguy cơ đình chỉ quỹ trong trường hợp Ba Lan có tranh chấp với Brussels.
SAFE Ba Lan 0%: Là một cơ chế hoàn toàn quốc gia, nó có khả năng chống lại áp lực chính trị từ các thể chế EU.
Đặc điểm EU SAFE SAFE 0% (đề xuất)
Tiền cho vay: Khoản vay bằng euro Tài trợ trong nước bằng PLN
Lãi suất: Thấp, nhưng trên 0% 0%
Rủi ro tỷ giá: Có (tỷ giá EUR/PLN không
Tổng thống Nawrocki lập luận rằng giải pháp SAFE 0% của Ba Lan sẽ bảo vệ các thế hệ tương lai khỏi nợ của EU cho đến năm 2070. Để thực hiện được giải pháp này, việc hợp tác với chính phủ là điều bắt buộc. Tổng thống tuyên bố sẽ mời Thủ tướng Donald Tusk và Bộ trưởng Quốc phòng tham gia thảo luận về vấn đề này trong thời gian tới.
Tuy nhiên, trong khi Tổng thống gọi đây là giải pháp "chủ quyền", thì Chính phủ lại coi đó là một "ảo tưởng tài chính" nhằm gây khó khăn cho việc quản lý ngân sách nhà nước. Chính phủ của Thủ tướng Donald Tusk đã bày tỏ sự hoài nghi và phản đối mạnh mẽ. Các phản ứng từ phía Chính phủ bao gồm:
1. NBP đang trong tình trạng thua lỗ nặng nề (khoảng 30 tỷ PLN năm 2025). Do đó, tuyên bố có sẵn hàng trăm tỷ PLN để tài trợ "miễn phí" bị coi là không thực tế và mang tính chính trị hơn là kinh tế.
2. Các thành viên Chính phủ cho rằng đề xuất này là một nỗ lực nhằm ngăn cản Ba Lan tiếp cận nguồn vốn rẻ từ EU. Họ lập luận rằng việc từ chối chương trình SAFE của EU (với sự phối hợp của các đồng minh) để dựa vào một kế hoạch "chưa rõ nguồn tiền" từ NBP sẽ gây nguy hiểm cho an ninh quốc gia.
3. Ngân hàng Trung ương trực tiếp tham gia vào kế hoạch mua sắm vũ khí cùng Tổng thống là vi phạm nguyên tắc tách biệt giữa chính sách tiền tệ và chính sách tài khóa.
Hiện tại, chính phủ vẫn ủng hộ việc ký kết thỏa thuận với Ủy ban Châu Âu. Họ tin rằng khoản vay từ EU, dù có lãi suất (nhưng rất thấp), là nguồn tiền có thật và giúp Ba Lan hội nhập sâu hơn vào cấu trúc quốc phòng chung của châu Âu.
Nhiều chuyên gia, bao gồm các nhà kinh tế từ các tổ chức tài chính lớn, nhấn mạnh những hạn chế của SAFE 0%:
· Theo Hiến pháp Ba Lan và các quy định của EU, NBP không được phép trực tiếp tài trợ cho ngân sách nhà nước hoặc các chi phí quân sự. Việc sử dụng nguồn lực của ngân hàng trung ương để mua vũ khí có thể bị coi là vi phạm nguyên tắc độc lập của ngân hàng.
· Về lý thuyết, 95% lợi nhuận của NBP sẽ được chuyển vào ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng lợi nhuận này phải là kết quả thực tế từ hoạt động tiền tệ, không thể được "tạo ra" theo yêu cầu chính trị để phục vụ mục đích cụ thể như SAFE 0%.
· Dữ liệu kinh tế gần đây gây ra nhiều hoài nghi về khả năng cho vay 185 tỷ PLN:
· Các báo cáo tài chính cho thấy NBP đã ghi nhận các khoản lỗ lớn trong những năm gần đây (ví dụ: khoản lỗ dự kiến khoảng 30 tỷ PLN vào năm 2025) do chi phí hoạt động cao và biến động tỷ giá. Nếu không có lợi nhuận, NBP sẽ không có khoản tiền nào để chuyển vào ngân sách.
· Dù NBP có lợi nhuận khoảng 65-70 tỷ PLN từ việc mua vàng, nhưng các chuyên gia lưu ý đây phần lớn là lợi nhuận kế toán (trên giấy) do giá vàng tăng, không phải là tiền mặt sẵn có để chi tiêu ngay lập tức.
· Việc bơm một lượng tiền khổng lồ (185 tỷ PLN) vào nền kinh tế mà không qua vay mượn thì thị trường có thể kích thích lạm phát trở lại, đi ngược lại nhiệm vụ chính của NBP là ổn định giá cả.
· Một số chuyên gia cho rằng "SAFE 0%" thực tế có thể tốn kém hơn 0% vì nó làm suy yếu uy tín của đồng Zloty và hệ thống tài chính quốc gia trên trường quốc tế.
Xuân Nguyên (Tổng hợp tin)
Bình luận